Türkiye'nin gündemi son aylarda oldukça yoğun fakat ben yaklaşık 40 yıldır bu alanda yönetici olarak çalışmış, acil ve afetlerde sağlık hizmetleri ile ilgili yasa ve yönetmeliklerin hepsinde yer almış, Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Danışma Kurulu'nda 8 yıl görev yapmış bir hekim olarak şu önemli konuda uyarılarımı yapmak durumundayım. Biraz uzun oldu fakat konunun iyice anlaşılması için detaylı olarak hazırladım.
Ambulans Yönetmeliği, ilk olarak benim de içinde yer aldığım bir komisyon tarafından 2001 yılında yayınlandı ve ülkemizdeki ambulanslar dış görünüşlerine ve tıbbi özelliklerine göre;
Acil Yardım (beyaz renkli, kırmızı şeritli) ve Hasta Nakil (beyaz renkli, mavi şeritli) olarak ikiye ayrıldı. Bu ambulansların iç donanımları ve personel yapısında da sayıca ve eğitim düzeyine göre farklılıklar vardı. Daha sonraki yılarda (2006, 2007, 2008, 2012) bazı maddelerinde değişiklikler yapılarak uluslararası standartlara uyum sağlamak amacıyla resmi ve özel tüm ambulanslar, ulaşım şekline göre kara, hava ve deniz ambulansları olarak; kara ambulansları da kullanım amacına göre acil yardım, hasta nakil, yoğun bakım ve özel donanımlı ambulanslar olarak sınıflandırıldı.
Tüm ambulanslar, beyaz gövde renkli ve tepe lambalı, ambulans yazısı ve özelliğine göre farklı renkte şeritleri olan ambulanslardı. Bazı Avrupa ülkeleri ise (İngiltere, İrlanda, Hollanda, İsveç, Danimarka, Norveç, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Yunanistan) Acil Yardım ambulanslarında sarı, Hasta Nakil Ambulanslarında ise beyaz rengi kullanmaktadır. 2012 yılında yayınladığımız yönetmelik ile ülkemizdeki ambulans sisteminin gelişmiş ülkelerden hiçbir eksiği kalmamış hatta bazı konularda çok daha da iyi duruma getirilmişti.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na bağlı Türk Standartları Enstitüsü (TSE)'de ambulans yönetmeliği ve Avrupa Standartlar Komitesi (European Committee for Standardization; CEN) üyesi olarak 33 Avrupa ülkesi ile birlikte hazırlanan standartlara göre ambulanslara uygunluk belgesi vermekteydi. Bu standartların (TSE EN 1789: 2024) içerisinde A1, A2, B, C tipi ambulansların teknik özelliklerinden, çarpma testlerine, elektrik ve tıbbi donanım sistemlerine kadar tüm özellikler ayrıntılı olarak tanımlanmıştır.
Sağlık Bakanlığı 8 Ocak 2025 tarihinde yayınladığı son ambulans yönetmeliği ile beyaz renkli mavi şeritli Hasta Nakli Ambulansları (A1, A2) için bu standartlara 3 maddede uymayan yeni bir yönetmeliği yürürlüğe koydu.
Avrupa Standartları olan TSE EN 1789 A1, A2'ye göre:
1) Ambulanslarda 360 derece görsel uyarı ışığı (tepe lambası) olmalıdır ve sesli uyarı sistemi (siren) görsel uyarı ışığını etkinleştirmelidir.
2) Ambulansın gün ışığında tanınmasını ve görünürlüğünü artırmak için temel gövde rengi sarı (RAL 1016) veya beyaz olmalıdır.
3) “AMBULANS” kelimesi veya eşdeğer ulusal çevirisi, en az 100 mm yüksekliğinde, arka planla kontrast oluşturan bir renkte, yansıtıcı büyük harflerle ambulansın yanlarına ve arkalarına ve mümkünse ön tarafına uygulanmalıdır.
Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanan son yönetmelikte ise şöyle denilmektedir.
MADDE 5- 2) Hasta nakil ambulansı; acil tıbbi müdahale gerektirmeyen hasta veya yaralıların nakli amacıyla kullanılan, sesli uyarı sistemi bulunan ancak ışıklı uyarı sistemi bulunmayan ve Ek-1 ile Ek-2’de yer alan teknik ve tıbbi donanıma sahip kara aracıdır.
MADDE 8- (1) Kara ambulansları üzerinde yer alacak yazı ve işaretlere ilişkin hükümler şunlardır:
Ek 1'de (f) maddesi, Hasta Nakil Ambulansları üzerinde "AMBULANS" yazısı yer alamaz, bu ambulansların üzerinde "Hasta Nakil" ibaresi yer alır.
MADDE 9- (1) Acil yardım ambulansı, hasta nakil ambulansı ve yoğun bakım ambulanslarının tescil işlemlerinde;
Türk Standardları Enstitüsü veya yetkilendirdiği kurumlarca, Türk Standardları Enstitüsü tarafından belirlenen şartlara göre yapılacak muayene sonucunda ambulansın uygunluğu belgelendirilir" denilmektedir.
Şimdi bunun neresinden tutsak elimizde kalır. Öncelikle Hasta Nakil Ambulansları gövde rengi, tepe lambası, Ambulans yazısının olmaması nedeniyle Türkiye'nin de CEN üyesi olarak kabul ettiği Avrupa Standardizasyon Komitesi'nin EN 1789 A1, A2 standartlarına uymamaktadır.
Şu sorulara cevap vermek oldukça zor ve sıkıntılı.
1- Bu araçlar Sanayi Bakanlığı'na bağlı TSE'den nasıl geçecektir?
2- Hasta Nakil Ambulansları içerisinde oksijen sistemlerinden, tıbbi ekipmanlara, Otomatik Eksternal Defibrilatörlerden hayat kurtarıcı cihazlara kadar çok sayıda tıbbi malzeme ve sağlık personeli bulunmaktadır. Evinden hastaneye, hastaneler arasında veya hastaneden evine nakledilen durumu acil olmayan hastanın eğer yolda durumu değişir ve genel durumu bozulursa, Acil Yardım Ambulanslarının bile zorlandığı yoğun trafikte Hasta Nakil Ambulansları geçiş önceliğini nasıl kullanabilecektir?
3- Hasta Nakil Ambulansı trafikte seyrederken bir trafik kazası veya acil durum ile karşılaşırsa ne yapacaktır?
4- Afetlerin yoğun olarak yaşandığı ülkemizde bir deprem veya başka doğa ve insan kaynaklı afetlerde bu ambulanslar nasıl kullanılacaktır?
5- Trafikte seyrederken ışıklı uyarısı olmayan, rengi ve ambulans yazısı olmadığı için bir sağlık aracına benzemeyen bu ambulanslara diğer araçlar, hasta ve yakınları nasıl bir tepki verecektir?
6- Bunlardan kaynaklanan hukuki sorunlarda mahkemeler nasıl karar verecektir?
Bu konuyu dile getirmekteki amacım, sorun çıkarmak değil yönetmeliğin ileride gerek sağlık gerekse hukuki sorunlara yol açmaması için vakit geçirilmeden gerekli düzenlemelerin yapılmasıdır. Çünkü 6 aylık bir geçiş süresi olduğu için, 8 Temmuz tarihine kadar süre vardır.
Asıl sorunun İstanbul'dan kaynaklandığını, özel ambulans firmalarının kötü amaçlı kullanımının denetlenemediğini ve kontrol altına alınamadığını biliyoruz. Yönetmelikte bununla ilgili bazı doğru düzenlemelerin yapıldığını görüyoruz fakat yukarıdaki şekildeki bir düzenlemenin de sorunu çözeceği yerde yeni sorunlar yaratacağını düşünüyorum. Çözüm denetimlerin sıklaştırılması ve uygun çalışmayan ambulans firmalarının ruhsatlarının iptalidir.
Dr. Turhan Sofuoğlu, Acil Afet Ambulans Hekimleri Derneği Yönetim Kurulu Başkanı, 2 Mayıs 2025, İzmir
Ambulans Yönetmeliği, ilk olarak benim de içinde yer aldığım bir komisyon tarafından 2001 yılında yayınlandı ve ülkemizdeki ambulanslar dış görünüşlerine ve tıbbi özelliklerine göre;
Acil Yardım (beyaz renkli, kırmızı şeritli) ve Hasta Nakil (beyaz renkli, mavi şeritli) olarak ikiye ayrıldı. Bu ambulansların iç donanımları ve personel yapısında da sayıca ve eğitim düzeyine göre farklılıklar vardı. Daha sonraki yılarda (2006, 2007, 2008, 2012) bazı maddelerinde değişiklikler yapılarak uluslararası standartlara uyum sağlamak amacıyla resmi ve özel tüm ambulanslar, ulaşım şekline göre kara, hava ve deniz ambulansları olarak; kara ambulansları da kullanım amacına göre acil yardım, hasta nakil, yoğun bakım ve özel donanımlı ambulanslar olarak sınıflandırıldı.
Tüm ambulanslar, beyaz gövde renkli ve tepe lambalı, ambulans yazısı ve özelliğine göre farklı renkte şeritleri olan ambulanslardı. Bazı Avrupa ülkeleri ise (İngiltere, İrlanda, Hollanda, İsveç, Danimarka, Norveç, Polonya, Çek Cumhuriyeti, Yunanistan) Acil Yardım ambulanslarında sarı, Hasta Nakil Ambulanslarında ise beyaz rengi kullanmaktadır. 2012 yılında yayınladığımız yönetmelik ile ülkemizdeki ambulans sisteminin gelişmiş ülkelerden hiçbir eksiği kalmamış hatta bazı konularda çok daha da iyi duruma getirilmişti.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na bağlı Türk Standartları Enstitüsü (TSE)'de ambulans yönetmeliği ve Avrupa Standartlar Komitesi (European Committee for Standardization; CEN) üyesi olarak 33 Avrupa ülkesi ile birlikte hazırlanan standartlara göre ambulanslara uygunluk belgesi vermekteydi. Bu standartların (TSE EN 1789: 2024) içerisinde A1, A2, B, C tipi ambulansların teknik özelliklerinden, çarpma testlerine, elektrik ve tıbbi donanım sistemlerine kadar tüm özellikler ayrıntılı olarak tanımlanmıştır.
Sağlık Bakanlığı 8 Ocak 2025 tarihinde yayınladığı son ambulans yönetmeliği ile beyaz renkli mavi şeritli Hasta Nakli Ambulansları (A1, A2) için bu standartlara 3 maddede uymayan yeni bir yönetmeliği yürürlüğe koydu.
Avrupa Standartları olan TSE EN 1789 A1, A2'ye göre:
1) Ambulanslarda 360 derece görsel uyarı ışığı (tepe lambası) olmalıdır ve sesli uyarı sistemi (siren) görsel uyarı ışığını etkinleştirmelidir.
2) Ambulansın gün ışığında tanınmasını ve görünürlüğünü artırmak için temel gövde rengi sarı (RAL 1016) veya beyaz olmalıdır.
3) “AMBULANS” kelimesi veya eşdeğer ulusal çevirisi, en az 100 mm yüksekliğinde, arka planla kontrast oluşturan bir renkte, yansıtıcı büyük harflerle ambulansın yanlarına ve arkalarına ve mümkünse ön tarafına uygulanmalıdır.
Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanan son yönetmelikte ise şöyle denilmektedir.
MADDE 5- 2) Hasta nakil ambulansı; acil tıbbi müdahale gerektirmeyen hasta veya yaralıların nakli amacıyla kullanılan, sesli uyarı sistemi bulunan ancak ışıklı uyarı sistemi bulunmayan ve Ek-1 ile Ek-2’de yer alan teknik ve tıbbi donanıma sahip kara aracıdır.
MADDE 8- (1) Kara ambulansları üzerinde yer alacak yazı ve işaretlere ilişkin hükümler şunlardır:
- b) Hasta nakil ambulansları gri (RAL 7004) renktedir. Bu araçları fosforlu, mavi renkli ve mikro prizmatik yansıtıcılı en az 200 mm genişliğinde şerit çevreler. Bu araçlar üzerinde bulunan etiket ve işaretlerde mavi renk dışında herhangi bir renk kullanılamaz.
Ek 1'de (f) maddesi, Hasta Nakil Ambulansları üzerinde "AMBULANS" yazısı yer alamaz, bu ambulansların üzerinde "Hasta Nakil" ibaresi yer alır.
MADDE 9- (1) Acil yardım ambulansı, hasta nakil ambulansı ve yoğun bakım ambulanslarının tescil işlemlerinde;
Türk Standardları Enstitüsü veya yetkilendirdiği kurumlarca, Türk Standardları Enstitüsü tarafından belirlenen şartlara göre yapılacak muayene sonucunda ambulansın uygunluğu belgelendirilir" denilmektedir.
Şimdi bunun neresinden tutsak elimizde kalır. Öncelikle Hasta Nakil Ambulansları gövde rengi, tepe lambası, Ambulans yazısının olmaması nedeniyle Türkiye'nin de CEN üyesi olarak kabul ettiği Avrupa Standardizasyon Komitesi'nin EN 1789 A1, A2 standartlarına uymamaktadır.
Şu sorulara cevap vermek oldukça zor ve sıkıntılı.
1- Bu araçlar Sanayi Bakanlığı'na bağlı TSE'den nasıl geçecektir?
2- Hasta Nakil Ambulansları içerisinde oksijen sistemlerinden, tıbbi ekipmanlara, Otomatik Eksternal Defibrilatörlerden hayat kurtarıcı cihazlara kadar çok sayıda tıbbi malzeme ve sağlık personeli bulunmaktadır. Evinden hastaneye, hastaneler arasında veya hastaneden evine nakledilen durumu acil olmayan hastanın eğer yolda durumu değişir ve genel durumu bozulursa, Acil Yardım Ambulanslarının bile zorlandığı yoğun trafikte Hasta Nakil Ambulansları geçiş önceliğini nasıl kullanabilecektir?
3- Hasta Nakil Ambulansı trafikte seyrederken bir trafik kazası veya acil durum ile karşılaşırsa ne yapacaktır?
4- Afetlerin yoğun olarak yaşandığı ülkemizde bir deprem veya başka doğa ve insan kaynaklı afetlerde bu ambulanslar nasıl kullanılacaktır?
5- Trafikte seyrederken ışıklı uyarısı olmayan, rengi ve ambulans yazısı olmadığı için bir sağlık aracına benzemeyen bu ambulanslara diğer araçlar, hasta ve yakınları nasıl bir tepki verecektir?
6- Bunlardan kaynaklanan hukuki sorunlarda mahkemeler nasıl karar verecektir?
Bu konuyu dile getirmekteki amacım, sorun çıkarmak değil yönetmeliğin ileride gerek sağlık gerekse hukuki sorunlara yol açmaması için vakit geçirilmeden gerekli düzenlemelerin yapılmasıdır. Çünkü 6 aylık bir geçiş süresi olduğu için, 8 Temmuz tarihine kadar süre vardır.
Asıl sorunun İstanbul'dan kaynaklandığını, özel ambulans firmalarının kötü amaçlı kullanımının denetlenemediğini ve kontrol altına alınamadığını biliyoruz. Yönetmelikte bununla ilgili bazı doğru düzenlemelerin yapıldığını görüyoruz fakat yukarıdaki şekildeki bir düzenlemenin de sorunu çözeceği yerde yeni sorunlar yaratacağını düşünüyorum. Çözüm denetimlerin sıklaştırılması ve uygun çalışmayan ambulans firmalarının ruhsatlarının iptalidir.
Dr. Turhan Sofuoğlu, Acil Afet Ambulans Hekimleri Derneği Yönetim Kurulu Başkanı, 2 Mayıs 2025, İzmir
