Dünya Sağlık Örgütü: “İklim krizi, aşırı hava olayları ve orman yangınları”

İklimle ilgili ölüm, hastalık ve acıların önde gelen nedenleri, sıcak hava dalgaları, orman yangınları, seller ve fırtına dalgaları gibi giderek daha sık ve daha şiddetli aşırı hava olaylarına ve kuraklık gibi yavaş başlangıçlı olaylara maruz kalmaktan kaynaklanmaktadır.

Avrupa genelindeki sıcak hava dalgaları milyonlarca insanın sağlığını ve geçim kaynaklarını etkiliyor. 2022 yılında DSÖ Avrupa Bölgesi'nde aşırı sıcaklar 60.000'den fazla can aldı ve 2050 yılına kadar bu sayının her yıl 120.000'e yükselmesi bekleniyor. İklim değişikliği, sıcak hava dalgaları riskini artırıyor ve yaz aylarındaki aşırı sıcaklar istisna değil, norm haline geliyor.

Sel baskınları, Avrupa Bölgesi'ndeki en yaygın doğal afet türüdür ve hem fiziksel hem de ruhsal sağlığı etkileyebilir. İklim değişikliğinin, daha sık ve daha yoğun şiddetli yağışlara yol açarak, bunların meydana gelme olasılığını 9 kat artıracağı tahmin edilmektedir. Uygun bir adaptasyon sağlanmazsa, nehir taşkınlarının 2080'lere kadar Avrupa Bölgesi'nde yılda 250.000-400.000 kişiyi daha etkilemesi beklenmektedir.

Orman yangınlarının sıklığı, şiddeti ve süresi giderek artmakta ve bu da orman yangınlarına maruz kalmanın sağlık üzerindeki etkilerini anlama ihtiyacını artırmaktadır. Orman yangını riski, kuraklık, sıcak hava dalgaları ve şiddetli rüzgarlar gibi aşırı kurak koşullarda artmaktadır. Orman yangını dumanı, başlıca halk sağlığı tehdidini oluşturan partikül madde (PM) içeren bir hava kirleticileri karışımıdır.

Aşırı hava olaylarının olumsuz sağlık etkileri, iyi kamu sağlığı uygulamalarıyla büyük ölçüde önlenebilir.

Orman yangınları sırasında halk sağlığı tavsiyeleri: Sağlığınızı nasıl koruyabilir ve güvende kalabilirsiniz?

1. Orman yangınları sağlığım açısından ne gibi riskler oluşturuyor?

Orman yangınlarından çıkan dumanın sağlık üzerindeki etkileri göz ve solunum yolu tahrişinden akciğer fonksiyonlarının azalması, bronşit, astımın alevlenmesi ve erken ölüm gibi daha ciddi rahatsızlıklara kadar uzanabilir.

Orman yangınlarından çıkan duman, daha uzun mesafelerde hava kirliliğine daha fazla maruz kalmaya ve daha uzun vadeli etkilere de yol açabilir: partikül madde akciğer yollarının derinliklerine nüfuz ederek kan dolaşımına girebilir ve öncelikle kardiyovasküler ve solunumsal etkilere neden olabilir.

Çocuklar, yaşlılar, kalp-damar veya solunum yolu rahatsızlığı olanlar ve hamile kadınlar en büyük risk grubundadır.

2. Orman yangınları sırasında sağlığımı korumanın en iyi yolu nedir?

Eğer bulunduğunuz bölgede orman yangınları varsa, aşağıdaki eylemler doğrudan sağlık sonuçlarını önlemenize veya en aza indirmenize yardımcı olabilir.

• Güvenliyse içeride kalın ve pencereleri açıp doğrudan dışarıdaki havayla havalandırmaktan kaçının. Mümkünse, duman kaynaklarından daha iyi korunan veya daha uzak binalarda ve daha serin ortamlarda kalın.


• Özellikle risk altında olan gruplara dahilseniz, mümkünse klimalı ortamlarda kalın ve dışarı çıkmanız gerektiğinde maske (tercihen FFP2/N95 maske) takın. Maskenin hem burnunuzu hem de ağzınızı güvenli bir şekilde kapattığından emin olun.


• Evinizi serin tutun ve sigara içmek, propan gazı veya odun sobası kullanmak, aerosol ürünleri püskürtmek, elektrik süpürgesi kullanmak ve yemek kızartmak veya ızgara yapmak gibi diğer iç mekân hava kirliliği kaynaklarını azaltın. Pencereleri ve panjurları kapatın (varsa). Özellikle geceleri evin en serin odasına geçin.


• Kuru ve dumanlı hava koşulları sıvı kaybınızı artırabileceğinden, vücudunuzun susuz kalmaması için bol su için. Alkol ve kafeinden uzak durun.


• Gereksiz seyahatleri azaltın. Seyahat zorunluysa, motorlu taşıt sürücüleri gündüzleri farları kullanarak görünürlüğü ve dikkati artırmalıdır.


• Her zaman resmi bilgi kaynaklarını kullanarak kendinizi bilgilendirin ve yerel yetkililerin talimatlarını izleyin.


• Özellikle solunum veya kalp-damar hastalıklarınız varsa veya hamileyseniz, herhangi bir sağlık belirtisine dikkat edin. İhtiyacınız olursa tıbbi yardım alın.

3. Ben veya bir başkası yanarsa veya orman yangınına yakalanırsa ne yapabilirim?

• Acil yardım çağırın: Yalnızca güvenli olduğu takdirde başkalarına ilk yardım uygulayın.


• Tutuşan giysilerinizi çıkarın.


• Kişinin yerde yuvarlanmasına izin vererek, üzerine battaniye örterek veya alev söndürücü sıvılar kullanarak alevleri söndürün. Buhar nedeniyle yanıklara neden olabileceğinden su kullanmaktan kaçının.


• Yanıklar küçükse, yanık bölgesini 20-30 dakika boyunca akan soğuk suyla temas ettirin.


• Yanıklar şiddetliyse, yanığa yapışmış giysileri çıkarmaya çalışmayın. Isı kaybını azaltmak ve şoku önlemeye yardımcı olmak için kişiyi temiz ve kuru bir bez veya battaniyeyle örtün.


• Yanık bölgeye buz, macun veya yağ uygulamayın.


• En kısa sürede orman yangınlarından uzak, daha güvenli bir yere taşınmalısınız.


• Tıbbi yardım alın.

4. Ne zaman tıbbi yardım almalıyım?

• Yandığın zaman;


• Duman maruziyeti nedeniyle şiddetli solunum sıkıntısı, göğüs ağrısı veya diğer endişe verici semptomlar yaşarsanız;


• Kronik bir hastalığınız varsa ve ilacınıza ihtiyacınız varsa;


• Gözlerde yanma, nefes almada zorluk veya ciltte tahriş gibi semptomlar yaşarsanız;


• Stresli ve saldırgan hissediyorlar, yangınlarla ilgili tekrarlayan rüyalar görüyorlar ve orman yangınlarının tekrar çıkmasından endişe ediyorlar.

Bir hastaneye erişmeniz gerekiyorsa:

• Hangi hastanelerin faaliyette olduğunu öğrenmek için resmi bilgileri kontrol edin;


• Ciddi yanıkları olan ve acil ihtiyaçları olanlara öncelik verileceğini unutmayın; ve


• Kronik bir rahatsızlığınız varsa sağlık çalışanlarına bildirin.

5. Özellikle ciddi sağlık sorunları yaşama riski daha yüksek olan kişilere nasıl destek olabilirim?

Yaşlılar, çocuklar, hamile kadınlar ve kronik sağlık sorunları olan bireyler gibi savunmasız grupların ihtiyaçlarına özellikle dikkat edin. İhtiyaç duymaları halinde destek sunun veya kaynaklara erişmelerine yardımcı olun.

Hassas kişiler için, duman kaynaklarından daha iyi korunan veya daha uzak, daha serin ortamlardaki binalarda kalmak faydalıdır. Hassas kişilere klimalı odalar sağlayabilen okullar, çocuk bakım merkezleri, huzurevleri, bakımevleri, hastaneler olabilir.

6. Orman yangınlarından sağlığımı korumak için hangi hizmetlere erişmeliyim?

Orman yangınlarından korunmak, sağlık sektörü de dahil olmak üzere bireylerin, toplulukların ve ilgili yetkililerin ortak çabasıdır. Uzun süreli ısıya maruz kalmak mevcut rahatsızlıkları kötüleştirebilir. Risk altındaki kişilerin aşağıdaki müdahalelere erişebilmesi önemlidir:

• Hava durumu tahminleri de dahil olmak üzere orman yangını tehlikeleri hakkında erken bilgiler;


• Hava kalitesi izleme:


• Sıcaklığın sağlık üzerindeki etkileri ve insanların kendilerini nasıl koruyabilecekleri hakkında bilgi;


• Yardım hatları, sosyal hizmetler, ambulanslar, temiz hava ve serinleme alanları, ulaşım ve acil tıbbi hizmetler hakkında bilgi;


• Tıbbi acil durumlar ve akut etkilerin tedavisi için yerel hastane hizmetleri;


• Toplumda etkilenen kişilere bakım sağlamak için birincil bakım hizmetleri ve ayakta tedavi hizmetleri;


• Özellikle savunmasız nüfus kesimleri için oksijenasyon ve solunum cihazı tesisleri;


• Doktorlar da dahil olmak üzere yerel tıbbi yardım uzmanları; ve


• Kamusal alanların temiz hava ve serinleme sığınağı olarak kullanılması.

7. Orman yangınları hakkında çok fazla bilgi ve halk sağlığı tavsiyesi var. Hangi kaynakları kullanmalıyım?

Yanlış veya yanıltıcı bilgiler de içeren çok fazla bilginin yayıldığı bir infodemi, insanların kendilerini ve çevrelerindekileri nasıl koruyacaklarından emin olmadıkları acil durumlarda yoğunlaşabilir.

• Her zaman ulusal ve yerel sağlık otoriteleri gibi resmi bilgi kaynaklarından bilgi, tavsiye ve rehberlik alın.


• İçeriği başkalarıyla paylaşmadan önce mutlaka kaynağını kontrol edin ve analiz edin.

Yanlış veya yanıltıcı bilgiler kafa karışıklığına yol açabilir ve potansiyel olarak sağlığa zarar verebilecek davranışlara yol açabilir.

Kaynak: DSÖ Avrupa Bölge Ofisi, Kopenhag, 30 Temmuz 2025, Haber Bekir Metin