DSÖ
DSÖ Acil durumlarda ruh sağlığı: Bir lüks değil, bir can simidi
14 Ekim 2025 | Bekir Metin | DSÖ
10 Ekim Dünya Ruh Sağlığı Günü
2025 yılında yaklaşık 305 milyon insan insani yardıma ve korumaya ihtiyaç duyacak. Her acil durumun iki yüzü vardır: biri harap olmuş altyapı (hastaneler, okullar, evler), diğeri ise altüst olmuş yaşamlar. Her ikisine de müdahale etmeliyiz.
Acil durumlarda her beş kişiden biri ruhsal sağlık sorunlarıyla yaşıyor; ancak ruhsal sağlık desteği birçok müdahalede hâlâ isteğe bağlı olarak değerlendiriliyor. Günümüzde, ruhsal bozukluğu olan tahmini 67 milyon kişi çatışma, afet veya yerinden edilme ortamlarında yaşıyor. İhtiyaçları marjinal değil; en çok etkilenenler arasında yer alıyorlar. İnsani yardım ortamlarında ruhsal sağlık sorunları yaşayan çoğu kişi -önceden mevcut sağlık sorunları olanlar da dahil- hiçbir bakım almıyor. Bu, görmezden gelemeyeceğimiz bir eşitsizlik. Acil durumlarda ruhsal sağlık desteği bir hayır kurumu veya isteğe bağlı değil; hayatta kalma, onur ve iyileşmenin temelidir.
DSÖ ile olan yolculuğum, ilk görev yerim olan Kosova'da başladı ve savaştan sonra toplumun yeniden yapılanmasına tanık oldum. Rolüm, kurumsal akıl sağlığı hizmetlerinden toplum temelli akıl sağlığı hizmetlerine geçişi şekillendirmeye yardımcı olmaktı. Daha sonra, olağanüstü hâl sonrası Arnavutluk'ta, yerel yönetimler ve topluluklar DSÖ desteğiyle yan yana çalıştığında, reformların ve kurumsallaşmanın nasıl kök salıp büyüyebileceğine ve hayatları nasıl değiştirebileceğine bir kez daha tanık oldum. Daha yakın zamanda, 2023'te Ukrayna'da, bombardımanın ortasında bile savaştan önce başlatılan akıl sağlığı sistemi reformlarını uygulamaya devam eden sağlık çalışanları ve ailelerle tanıştım; bu, krizde bile ilerlemenin mümkün olduğunun ve korunması gerektiğinin kanıtıydı.
Hazırlıklı olmak karşılığını verir: Hazırlığa yatırılan her dolar, müdahalede birçok kişiyi kurtarır. 2019'da ülkelerin yalnızca %28'i acil durumlarda ruh sağlığı ve psikososyal destek (MHPSS) için hazırlık yapmıştı. Ruh Sağlığı Atlası' na göre bugün bu oran %48’dir.
Koordinasyon mümkün: 2019'da acil durumların yarısından azında MHPSS koordinasyon mekanizması vardı. Bugün bu oran %71'e ulaştı; bu da yatırım yaptığımızda insanların koordineli bakım ve daha iyi hizmet yönlendirmesi aldığının kanıtı.
MHPSS artık sonradan akla gelen bir şey değil: Acil durumlardaki ülkelerin %85'i artık ruh sağlığı desteği sağladığını bildiriyor. Ancak kapsam ve kalite hâlâ yetersiz. Ruh sağlığı çalışanları genellikle ilk dinleyenler arasında yer alıyor ve kalmaları gerekiyor. Cesaretleri ve fedakarlıkları, diğer ön saflardaki çalışanların cesaretini ve fedakarlığını yansıtıyor; tıpkı onlar gibi, korunmaya, destekleyici gözetime ve öz bakım için zamana ihtiyaçları var.
DSÖ, 600 uzmandan oluşan küresel bir kurumlararası acil durum ekibinin desteğiyle, 40'tan fazla acil durumda ruh sağlığı hizmetlerini desteklemektedir ve son altı ayda 15 görevlendirme yapılmıştır. MHPSS müdahalesi için küresel bir altın standart olan MHPSS Minimum Hizmetler Paketi (MSP), tüm sektörler tarafından tüm acil durumlarda kullanılabilir. Acil durumlarda, öncelikli eylemlerin gerçekleştirilebilmesi için kararların hızlı bir şekilde alınması ve fon ayrılması gerekir. MSP, temel faaliyetlerin koordinasyonu ve etkilenen kişilere ulaşmalarının sağlanması konusunda rehberlik sağlar.
DSÖ, 2024 yılında Çad, Etiyopya ve Sudan gibi çatışma bölgelerinde ağır ruhsal hastalığı olan 2,1 milyon kişiye hayat kurtaran psikotrop ilaçlar sağladı ve Lübnan, Myanmar ve Suriye'de sistemlerin yeniden inşasına yardımcı oldu. Ancak 2025'in başlarında, uluslararası fonların aniden kesilmesi nedeniyle ülkelerin bu temel ilaçlara olan talepleri %96 oranında düştü ve bu da krizin ortasındaki ağır sağlık sorunları olan insanları desteksiz bıraktı. İnsani yardım ortamlarında, fonlar ortadan kalktığında, etkisi muazzamdır.
Üye Devletler, 2024 yılında Dünya Sağlık Asamblesi'nde oybirliğiyle bir dönüm noktası niteliğinde bir karar aldı. Bu, tarihte hazırlık, müdahale ve toparlanma süreçlerinde MHPSS çağrısı yapan ilk karardı. Bu bir dönüm noktası, ancak hepimiz birlikte acilen harekete geçmeyi seçersek.
İnsani yardımın en güçlü biçimi bazen hikayenizi anlatabileceğiniz güvenli bir yer olabilir. Acil bir durumda en sık karşılaşılan durum fiziksel bir yara değil, kederdir. Kırık bir kemik haftalar içinde iyileşir; yıkılmış bir ev aylar içinde yeniden inşa edilebilir; ancak akıl sağlığı üzerindeki etkileri, görmezden gelinirse, ömür boyu sürebilir. İnsanlar yalnızca yiyecek, su ve barınak ile hayatta kalamazlar. Akıl sağlığı desteğiyle insanlar başa çıkma, iyileşme, iyileşme ve yeniden inşa etme fırsatına sahip olurlar.
Kaynak: DSÖ, Cenevre, 10 Ekim 2025
2025 yılında yaklaşık 305 milyon insan insani yardıma ve korumaya ihtiyaç duyacak. Her acil durumun iki yüzü vardır: biri harap olmuş altyapı (hastaneler, okullar, evler), diğeri ise altüst olmuş yaşamlar. Her ikisine de müdahale etmeliyiz.
Acil durumlarda her beş kişiden biri ruhsal sağlık sorunlarıyla yaşıyor; ancak ruhsal sağlık desteği birçok müdahalede hâlâ isteğe bağlı olarak değerlendiriliyor. Günümüzde, ruhsal bozukluğu olan tahmini 67 milyon kişi çatışma, afet veya yerinden edilme ortamlarında yaşıyor. İhtiyaçları marjinal değil; en çok etkilenenler arasında yer alıyorlar. İnsani yardım ortamlarında ruhsal sağlık sorunları yaşayan çoğu kişi -önceden mevcut sağlık sorunları olanlar da dahil- hiçbir bakım almıyor. Bu, görmezden gelemeyeceğimiz bir eşitsizlik. Acil durumlarda ruhsal sağlık desteği bir hayır kurumu veya isteğe bağlı değil; hayatta kalma, onur ve iyileşmenin temelidir.
DSÖ ile olan yolculuğum, ilk görev yerim olan Kosova'da başladı ve savaştan sonra toplumun yeniden yapılanmasına tanık oldum. Rolüm, kurumsal akıl sağlığı hizmetlerinden toplum temelli akıl sağlığı hizmetlerine geçişi şekillendirmeye yardımcı olmaktı. Daha sonra, olağanüstü hâl sonrası Arnavutluk'ta, yerel yönetimler ve topluluklar DSÖ desteğiyle yan yana çalıştığında, reformların ve kurumsallaşmanın nasıl kök salıp büyüyebileceğine ve hayatları nasıl değiştirebileceğine bir kez daha tanık oldum. Daha yakın zamanda, 2023'te Ukrayna'da, bombardımanın ortasında bile savaştan önce başlatılan akıl sağlığı sistemi reformlarını uygulamaya devam eden sağlık çalışanları ve ailelerle tanıştım; bu, krizde bile ilerlemenin mümkün olduğunun ve korunması gerektiğinin kanıtıydı.
Hazırlıklı olmak karşılığını verir: Hazırlığa yatırılan her dolar, müdahalede birçok kişiyi kurtarır. 2019'da ülkelerin yalnızca %28'i acil durumlarda ruh sağlığı ve psikososyal destek (MHPSS) için hazırlık yapmıştı. Ruh Sağlığı Atlası' na göre bugün bu oran %48’dir.
Koordinasyon mümkün: 2019'da acil durumların yarısından azında MHPSS koordinasyon mekanizması vardı. Bugün bu oran %71'e ulaştı; bu da yatırım yaptığımızda insanların koordineli bakım ve daha iyi hizmet yönlendirmesi aldığının kanıtı.
MHPSS artık sonradan akla gelen bir şey değil: Acil durumlardaki ülkelerin %85'i artık ruh sağlığı desteği sağladığını bildiriyor. Ancak kapsam ve kalite hâlâ yetersiz. Ruh sağlığı çalışanları genellikle ilk dinleyenler arasında yer alıyor ve kalmaları gerekiyor. Cesaretleri ve fedakarlıkları, diğer ön saflardaki çalışanların cesaretini ve fedakarlığını yansıtıyor; tıpkı onlar gibi, korunmaya, destekleyici gözetime ve öz bakım için zamana ihtiyaçları var.
DSÖ, 600 uzmandan oluşan küresel bir kurumlararası acil durum ekibinin desteğiyle, 40'tan fazla acil durumda ruh sağlığı hizmetlerini desteklemektedir ve son altı ayda 15 görevlendirme yapılmıştır. MHPSS müdahalesi için küresel bir altın standart olan MHPSS Minimum Hizmetler Paketi (MSP), tüm sektörler tarafından tüm acil durumlarda kullanılabilir. Acil durumlarda, öncelikli eylemlerin gerçekleştirilebilmesi için kararların hızlı bir şekilde alınması ve fon ayrılması gerekir. MSP, temel faaliyetlerin koordinasyonu ve etkilenen kişilere ulaşmalarının sağlanması konusunda rehberlik sağlar.
DSÖ, 2024 yılında Çad, Etiyopya ve Sudan gibi çatışma bölgelerinde ağır ruhsal hastalığı olan 2,1 milyon kişiye hayat kurtaran psikotrop ilaçlar sağladı ve Lübnan, Myanmar ve Suriye'de sistemlerin yeniden inşasına yardımcı oldu. Ancak 2025'in başlarında, uluslararası fonların aniden kesilmesi nedeniyle ülkelerin bu temel ilaçlara olan talepleri %96 oranında düştü ve bu da krizin ortasındaki ağır sağlık sorunları olan insanları desteksiz bıraktı. İnsani yardım ortamlarında, fonlar ortadan kalktığında, etkisi muazzamdır.
Üye Devletler, 2024 yılında Dünya Sağlık Asamblesi'nde oybirliğiyle bir dönüm noktası niteliğinde bir karar aldı. Bu, tarihte hazırlık, müdahale ve toparlanma süreçlerinde MHPSS çağrısı yapan ilk karardı. Bu bir dönüm noktası, ancak hepimiz birlikte acilen harekete geçmeyi seçersek.
İnsani yardımın en güçlü biçimi bazen hikayenizi anlatabileceğiniz güvenli bir yer olabilir. Acil bir durumda en sık karşılaşılan durum fiziksel bir yara değil, kederdir. Kırık bir kemik haftalar içinde iyileşir; yıkılmış bir ev aylar içinde yeniden inşa edilebilir; ancak akıl sağlığı üzerindeki etkileri, görmezden gelinirse, ömür boyu sürebilir. İnsanlar yalnızca yiyecek, su ve barınak ile hayatta kalamazlar. Akıl sağlığı desteğiyle insanlar başa çıkma, iyileşme, iyileşme ve yeniden inşa etme fırsatına sahip olurlar.
Kaynak: DSÖ, Cenevre, 10 Ekim 2025
