21. Yüzyılda “Varoluşçuluk” ve Sorular!..

Varoluşçuluk, insanın dünyadaki yerini, anlam arayışını ve özgürlüğünü merkeze alan bir düşünce geleneğidir. 20. yüzyılda şekillenen bu yaklaşım, savaşların, toplumsal çöküşlerin ve bireysel yabancılaşmanın ortasında “insan nedir?” sorusuna radikal bir yanıt aramıştır. 21. yüzyılda ise bu soru ortadan kalkmamış; aksine daha karmaşık bir bağlamda yeniden ortaya çıkmıştır. Dijitalleşme, yapay zekâ, biyoteknoloji ve küresel krizler, varoluşçuluğun klasik temalarını yeni sorularla genişletmiştir. Artık mesele yalnızca bireyin özgürlüğü ve sorumluluğu değil; aynı zamanda insanın kendisinin ne olduğu ve neye dönüşmekte olduğudur.

Varoluşçuluğun Temel Önermesi: Özden Önce Varoluş

Varoluşçuluğun en bilinen önermesi, Jean-Paul Sartre tarafından formüle edilen “varoluş özden önce gelir” ilkesidir. Bu görüşe göre insan, önceden belirlenmiş bir doğaya sahip değildir; kim olduğunu, yaptığı seçimler aracılığıyla kendisi belirler. Bu, özgürlüğü mutlak bir sorumlulukla birlikte düşünmeyi gerektirir. İnsan, seçimlerinden kaçamaz; seçmemek bile bir seçimdir.

21. yüzyılda bu önerme hâlâ güçlüdür, ancak yeni bir gerilimle karşı karşıyadır. Genetik mühendisliği, nörobilim ve yapay zekâ gibi alanlar, insanın “öz”ünün tamamen açık uçlu olup olmadığı sorusunu yeniden gündeme getirmiştir. Eğer bireyin eğilimleri biyolojik ya da algoritmik olarak belirlenebiliyorsa, “özden önce varoluş” ilkesi ne ölçüde geçerlidir? Bu soru, varoluşçuluğun klasik özgürlük anlayışını yeniden düşünmeye zorlar.

Absürd ve Anlam Arayışı

Varoluşçuluğun bir diğer temel teması, hayatın anlamına dair belirsizliktir. Albert Camus, insanın anlam arayışı ile evrenin sessizliği arasındaki çatışmayı “absürd” olarak tanımlar. Bu çatışma, modern bireyin varoluşsal gerilimini açıkça ortaya koyar: İnsan anlam arar, ancak evren bu arayışa yanıt vermez.

21. yüzyılda absürd deneyim, yeni biçimler almıştır. Dijital dünyada sürekli bilgi akışı, bireyin anlam arayışını kolaylaştırmak yerine çoğu zaman daha da zorlaştırır. Sosyal medya platformlarında sunulan yaşamlar, bireyin kendi varoluşunu sürekli karşılaştırmasına neden olur. Bu durum, anlamın içsel bir süreç olmaktan çıkıp dışsal onay mekanizmalarına bağımlı hale gelmesine yol açar.

Camus’nün önerdiği “başkaldırı” (révolte) ise hâlâ günceldir. Absürd karşısında pes etmek yerine, anlamı insanın kendisinin yaratması gerektiği fikri, 21. yüzyılda da güçlü bir etik duruş sunar. Ancak bu yaratım süreci, artık yalnızca bireysel değil; aynı zamanda teknolojik ve toplumsal bağlamlar içinde gerçekleşmektedir.

Yabancılaşma: Dijital Çağın Yeni Yüzü

Varoluşçulukta yabancılaşma, bireyin kendine, topluma ve dünyaya karşı hissettiği kopukluğu ifade eder. Martin Heidegger, insanın “otantik” bir varoluş yerine “herkes gibi” yaşadığını ve bu nedenle kendi varlığından uzaklaştığını savunur.

21. yüzyılda yabancılaşma, dijital teknolojiler aracılığıyla daha karmaşık hale gelmiştir. İnsanlar sürekli bağlantı halinde olmalarına rağmen, derin bir yalnızlık deneyimi yaşayabilmektedir. Sanal kimlikler, bireyin gerçek benliği ile temsil ettiği benlik arasında bir ayrım yaratır. Bu durum, varoluşsal bir parçalanmaya yol açabilir.

Ayrıca algoritmaların birey davranışlarını yönlendirmesi, bireyin kendi seçimlerinin ne kadar “kendine ait” olduğu sorusunu gündeme getirir. Bu, varoluşçuluğun merkezindeki otantiklik kavramını doğrudan etkiler. Otantik olmak, yalnızca seçim yapmak değil; bu seçimlerin gerçekten kendine ait olduğunu sorgulamayı da gerektirir.

Ölüm, Kaygı ve Belirsizlik

Varoluşçuluk, ölüm gerçeğini insan varoluşunun merkezine yerleştirir. Ölüm, insanın sınırlılığını ve zamanın değerini ortaya koyar. Søren Kierkegaard ve Martin Heidegger, kaygıyı (anxiety) insanın özgürlüğüyle bağlantılı bir durum olarak ele alır. Kaygı, seçim yapma zorunluluğunun yarattığı bir bilinç hâlidir.

21. yüzyılda bu kaygı, küresel krizlerle daha da yoğunlaşmıştır. Pandemiler, iklim değişikliği, savaşlar ve ekonomik belirsizlikler, insanın geleceğe dair güven duygusunu zayıflatır. Bu durum, varoluşsal kaygının bireysel olmaktan çıkıp kolektif bir deneyime dönüşmesine yol açar.

Ancak varoluşçuluk açısından kaygı yalnızca olumsuz bir durum değildir. Kaygı, aynı zamanda özgürlüğün farkına varmanın bir yoludur. İnsan, belirsizlikle yüzleştiğinde, kendi seçimlerinin sorumluluğunu daha açık bir şekilde kavrar. Bu da varoluşçuluğun etik boyutunu güçlendirir.

Teknoloji ve İnsan Doğasının Dönüşümü

21. yüzyılda varoluşçuluğun karşılaştığı en radikal meydan okumalardan biri, teknolojinin insan doğasını dönüştürmesidir. Yapay zekâ, biyoteknoloji ve transhümanizm, insanın sınırlarını yeniden tanımlar. Bu bağlamda, “insan nedir?” sorusu artık yalnızca felsefi değil; aynı zamanda teknik bir sorudur.

Elon Musk gibi figürlerin savunduğu beyin-bilgisayar arayüzleri, insan zihninin doğrudan teknolojik sistemlerle entegre olabileceğini öne sürer. Bu tür gelişmeler, varoluşçuluğun temel varsayımını zorlar: Eğer insan kendini teknolojik olarak yeniden inşa edebiliyorsa, özgürlük ve kimlik nasıl tanımlanacaktır?

Ayrıca yapay zekâ sistemlerinin giderek daha karmaşık kararlar alabilmesi, insanın “benzersizliği” fikrini de sorgular. Eğer makineler yaratıcı, öğrenen ve karar veren varlıklar haline gelirse, insanın varoluşsal konumu ne olacaktır? Bu sorular, varoluşçuluğun 21. yüzyıldaki en önemli tartışma alanlarından biridir.

Etik Sorumluluk ve Öteki

Varoluşçuluk, bireysel özgürlüğü vurgularken aynı zamanda etik sorumluluğu da ön plana çıkarır. Emmanuel Levinas, bireyin sorumluluğunu “öteki” ile ilişkisi üzerinden tanımlar. Ona göre, insanın varoluşu, başkalarına karşı duyduğu etik sorumlulukla şekillenir.

21. yüzyılda bu sorumluluk, küresel ölçekte düşünülmek zorundadır. İklim krizi, göç hareketleri ve küresel eşitsizlikler, bireyin yalnızca kendi yaşamından değil, insanlığın ortak geleceğinden de sorumlu olduğunu gösterir. Bu, varoluşçuluğun etik boyutunu genişletir.

Ayrıca dijital dünyada “öteki” kavramı yeni bir anlam kazanır. İnsanlar, fiziksel olarak karşılaşmadıkları bireylerle etkileşim kurar. Bu da empati, sorumluluk ve etik ilişkilerin doğasını değiştirir. Varoluşçuluk, bu yeni ilişkiler ağında etik bir yön bulmaya çalışır.

Yeni Varoluşsal Sorular

21. yüzyılda varoluşçuluk, klasik sorularını korurken yeni sorular üretmektedir:

Eğer kimliğimiz dijital verilerle temsil ediliyorsa, “ben” kimim?

Algoritmalar seçimlerimizi etkiliyorsa, özgürlük ne anlama gelir?

İnsan ve makine arasındaki sınırlar bulanıklaştığında, varoluşun temeli nedir?

Küresel krizler karşısında bireysel anlam arayışı yeterli midir?

Bilinç ve yapay zekâ arasındaki fark ortadan kalkarsa, insanın ontolojik ayrıcalığı devam eder mi?

Bu sorular, varoluşçuluğun yalnızca geçmişe ait bir felsefe olmadığını; aksine geleceği anlamak için gerekli bir düşünce çerçevesi sunduğunu gösterir.

Sonuç: Süreklilik ve Dönüşüm

21. yüzyılda varoluşçuluk hem süreklilik hem de dönüşüm içindedir. Özgürlük, sorumluluk, anlam ve kaygı gibi temel temalar varlığını korurken; bu temaların içeriği yeni koşullar altında yeniden şekillenmektedir. Teknoloji, bilim ve küresel dinamikler, insanın varoluşunu daha karmaşık hale getirmiştir.

Ancak varoluşçuluğun temel gücü, bu karmaşıklıkla yüzleşme cesaretinde yatar. Varoluşçuluk, kesin yanıtlar sunmaz; bunun yerine soruların önemini vurgular. Bu, 21. yüzyılda özellikle değerlidir. Çünkü hızla değişen bir dünyada, sabit cevaplardan çok, doğru soruları sorabilmek belirleyici hale gelmiştir.

Sonuç olarak, varoluşçuluk bugün de canlıdır; çünkü insan hâlâ anlam arayan, seçim yapan ve kendi varlığını sorgulayan bir varlıktır. 21. yüzyılda bu sorgulama daha karmaşık, daha belirsiz ve belki de daha zorlayıcıdır. Ancak tam da bu nedenle, varoluşçuluk hâlâ vazgeçilmez bir düşünsel araçtır. İnsan, kendini anlamaya çalıştığı sürece, varoluşçuluğun soruları da var olmaya devam edecektir.

Prof. Dr. Ayşegül Akbay MD

Halk Sağlığı ve Biyokimya · 19 Haziran 2026