CDC Tek Sağlık Ofisi’nin Tek Sağlık Yaklaşımı: Tarihçesi, Kurumsal Yapısı ve Küresel Sağlık Güvenliğindeki Rolü

Yönetici Özeti

Yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreği, insan sağlığının yalnızca hastaneler ve sağlık sistemleri içerisinde değerlendirilemeyeceğini açık biçimde göstermiştir. COVID-19 pandemisi, Ebola salgınları, SARS, MERS, Mpox, Kuş Gribi ve diğer zoonotik enfeksiyonlar; insan sağlığı, hayvan sağlığı ve çevresel sürdürülebilirlik arasındaki güçlü ilişkinin küresel güvenliğin temel unsurlarından biri olduğunu ortaya koymuştur.

Günümüzde bilim insanları, insanlarda görülen yeni enfeksiyon hastalıklarının yaklaşık yüzde yetmiş beşinin hayvan kökenli olduğunu kabul etmektedir. Bunun yanında iklim değişikliği, biyolojik çeşitliliğin azalması, kontrolsüz kentleşme, küresel ticaret, uluslararası seyahat ve çevresel bozulmalar, zoonotik hastalıkların ortaya çıkış riskini daha da artırmaktadır.

Bu nedenle sağlık politikalarında yalnızca tedavi odaklı yaklaşımlar yeterli görülmemekte; insan, hayvan ve çevre sağlığını birlikte değerlendiren Tek Sağlık (One Health) yaklaşımı küresel sağlık yönetişiminin temel bileşenlerinden biri hâline gelmektedir.

Amerika Birleşik Devletleri Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) bünyesinde faaliyet gösteren CDC One Health Office, bu dönüşümün kurumsal düzeydeki en önemli örneklerinden biridir. Kuruluş, disiplinler arası iş birliğini güçlendirerek zoonotik hastalıkların önlenmesi, salgınlara hazırlık, epidemiyolojik sürveyansın geliştirilmesi, laboratuvar kapasitesinin artırılması, sağlık çalışanlarının eğitimi ve uluslararası teknik iş birliklerinin güçlendirilmesi amacıyla faaliyet göstermektedir.

CDC One Health Office yalnızca bir halk sağlığı birimi değildir. Aynı zamanda küresel sağlık güvenliği, bilim diplomasisi ve sağlık diplomasisinin önemli aktörlerinden biridir. Dünya genelinde yürüttüğü eğitim programları, teknik destek faaliyetleri, ortak araştırmalar ve kapasite geliştirme projeleri sayesinde birçok ülkenin Tek Sağlık altyapısının güçlendirilmesine katkı sağlamaktadır.

Bu bölümde CDC One Health Office'in tarihsel gelişimi, kurumsal yapısı, finansman modeli, çalışma alanları, uluslararası ortaklıkları, Tek Sağlık yaklaşımına katkıları, sağlık diplomasisi açısından önemi ve Türkiye için taşıdığı stratejik dersler kapsamlı biçimde ele alınmaktadır.

1. Giriş

İnsanlık tarihi boyunca bulaşıcı hastalıklar toplumların gelişimini, ekonomik düzenlerini ve uluslararası ilişkilerini derinden etkilemiştir. Ancak son otuz yılda yaşanan gelişmeler, salgınların yalnızca sağlık alanının değil; ekonomi, güvenlik, çevre ve diplomasinin de ortak sorunu olduğunu göstermiştir.

Küreselleşme, iklim değişikliği, doğal yaşam alanlarının tahribi, vahşi yaşam ticareti, yoğun hayvancılık faaliyetleri ve uluslararası ulaşım ağlarının gelişmesi; yeni zoonotik hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırmıştır. Bu nedenle ülkeler, yalnızca kendi ulusal sağlık sistemlerini güçlendirmenin yeterli olmadığını; uluslararası iş birliği ve ortak yönetişim mekanizmalarının zorunlu olduğunu kabul etmeye başlamıştır.

Bu dönüşüm süreci, Tek Sağlık yaklaşımının uluslararası politika belgelerine girmesine ve kurumsal yapıların yeniden şekillenmesine yol açmıştır. Günümüzde Tek Sağlık; Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH), Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), Avrupa Birliği ve CDC gibi kuruluşların stratejik öncelikleri arasında yer almaktadır.

CDC One Health Office ise bu yaklaşımın yalnızca teorik düzeyde kalmaması, uygulamaya dönüştürülmesi ve ülkeler arasında yaygınlaştırılması konusunda öncü kurumlardan biri olarak kabul edilmektedir.

Ancak CDC One Health Office'in önemi yalnızca zoonotik hastalıklarla mücadele etmek değildir. Kurum aynı zamanda bilgi paylaşımı, ortak eğitim programları, laboratuvar ağlarının geliştirilmesi, bilimsel iş birlikleri ve teknik destek faaliyetleri aracılığıyla sağlık diplomasisinin de önemli araçlarından birini oluşturmaktadır.

Bu nedenle CDC One Health Office, küresel sağlık yönetişiminin çok aktörlü yapısı içerisinde hem teknik bir halk sağlığı kuruluşu hem de uluslararası iş birliğini güçlendiren stratejik bir sağlık diplomasisi aktörü olarak değerlendirilmektedir.

Bu bölümde kurumun tarihsel gelişimi incelenirken yalnızca idari yapılanması değil; küresel sağlık güvenliği, uluslararası yönetişim, bilim diplomasisi ve Türkiye açısından taşıdığı stratejik önem de kapsamlı biçimde değerlendirilecektir.

Bölüm 2

CDC One Health Office'in Tarihsel Gelişimi: Tek Sağlık Düşüncesinden Kurumsal Yapıya Uzanan Yolculuk

2.1. Tek Sağlık Fikrinin Bilimsel Temelleri

CDC One Health Office'in ortaya çıkışı, yalnızca bir kamu kurumunun yeni bir birim kurması olarak değerlendirilmemelidir. Bu yapı, yaklaşık iki yüzyıldır gelişen bilimsel düşüncenin, küresel sağlık politikalarının ve uluslararası iş birliği anlayışının doğal bir sonucudur.

Tek Sağlık yaklaşımının bilimsel kökleri, 19. yüzyılda insan ve hayvan hastalıkları arasındaki ilişkinin sistematik biçimde incelenmeye başlanmasına kadar uzanmaktadır. Alman hekim ve patolog Rudolf Virchow, "Zoonoz" kavramını bilim dünyasına kazandırmış ve insan ile hayvan hastalıklarının birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini savunmuştur. Virchow'un "İnsan ve veteriner hekimliği arasında ayırıcı bir çizgi yoktur." şeklindeki yaklaşımı, günümüzde Tek Sağlık felsefesinin temel taşlarından biri olarak kabul edilmektedir.

20. yüzyılın ikinci yarısında Amerikalı veteriner epidemiyolog Calvin W. Schwabe, geliştirdiği "One Medicine" yaklaşımı ile bu düşünceyi daha ileri taşımış; insan ve hayvan sağlığının ortak bilimsel yöntemlerle ele alınmasını önermiştir. Schwabe'nin çalışmaları, günümüzde kullanılan "One Health" kavramının teorik altyapısını oluşturmuştur.

Ancak bu dönemde Tek Sağlık anlayışı daha çok akademik çevrelerde tartışılan bir kavram olarak kalmış; ulusal sağlık politikalarına henüz yeterince yansımamıştır.

2.2. Salgınların Değiştirdiği Küresel Sağlık Paradigması

1990'lı yılların sonundan itibaren ortaya çıkan küresel salgınlar, Tek Sağlık yaklaşımının yalnızca teorik bir model olmadığını; sağlık sistemlerinin geleceği açısından stratejik bir gereklilik olduğunu ortaya koymuştur.

1997 yılında Hong Kong'da görülen H5N1 Kuş Gribi, yabani kuşlar, evcil kanatlılar ve insanlar arasındaki karmaşık bulaş zincirini gözler önüne sermiştir.

Bunu izleyen yıllarda;

• 1999 Batı Nil Virüsü,
• 2003 SARS,
• 2009 H1N1 Pandemisi,
• 2012 MERS,
• 2014 Batı Afrika Ebola Salgını,
• 2019 COVID-19 Pandemisi,
• Mpox (maymun çiçeği) salgınları,

küresel sağlık sistemlerinin yalnızca hastanelerle yönetilemeyeceğini açık biçimde göstermiştir.

Bu salgınlar sırasında edinilen deneyimler, çevresel değişiklikler, vahşi yaşam ekolojisi, hayvan sağlığı, laboratuvar kapasitesi ve epidemiyolojik sürveyansın birbirinden ayrılmaz unsurlar olduğunu ortaya koymuştur.

Böylece Tek Sağlık yaklaşımı, akademik bir kavram olmaktan çıkarak uluslararası sağlık politikalarının temel bileşenlerinden biri hâline gelmiştir.

2.3. CDC'nin Tek Sağlık Yaklaşımını Benimsemesi

Amerika Birleşik Devletleri Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), zoonotik hastalıkların ulusal güvenlik ve küresel sağlık açısından taşıdığı önemi erken fark eden kurumlardan biri olmuştur.

2000'li yılların başında CDC, bulaşıcı hastalıkların yalnızca enfeksiyon hastalıkları uzmanları tarafından yönetilemeyeceğini kabul etmiş; veteriner hekimleri, çevre bilimcileri, epidemiyologları, mikrobiyologları, vahşi yaşam uzmanlarını ve halk sağlığı profesyonellerini aynı çalışma platformunda buluşturmaya başlamıştır.

Bu yaklaşımın temel amacı; salgınları ortaya çıktıktan sonra kontrol etmek değil, ortaya çıkmadan önce riskleri belirlemek ve önleyici politikalar geliştirmekti.

Bu dönemde CDC, federal kurumlar arasında disiplinler arası koordinasyonu artırmak amacıyla çeşitli çalışma grupları oluşturmuş; eyalet yönetimleri, üniversiteler, araştırma merkezleri ve uluslararası kuruluşlarla daha yakın iş birliği mekanizmaları geliştirmiştir.

2.4. CDC One Health Office (Tek Sağlık Ofisi)'nin Kuruluşu

Bu hazırlık sürecinin ardından CDC bünyesinde One Health Office oluşturulmuş ve yapı, National Center for Emerging and Zoonotic Infectious Diseases (NCEZID) çatısı altında faaliyet göstermeye başlamıştır.

Merkezi Atlanta'da bulunan bu ofis, yalnızca CDC' nin iç koordinasyonunu sağlamak amacıyla değil; aynı zamanda federal kurumlar, eyalet yönetimleri, üniversiteler ve uluslararası kuruluşlar arasında Tek Sağlık yaklaşımını yaygınlaştırmak amacıyla yapılandırılmıştır.

Kuruluşundan itibaren CDC One Health Office'in temel görevleri şu şekilde belirlenmiştir:

• Tek Sağlık yaklaşımının kurumsallaştırılması,
• Zoonotik hastalıkların önlenmesi,
• Disiplinler arası eğitim programlarının geliştirilmesi,
• Epidemiyolojik sürveyansın güçlendirilmesi,
• Laboratuvar kapasitesinin artırılması,
• Antimikrobiyal dirençle mücadele,
• Küresel sağlık güvenliği girişimlerine teknik destek sağlanması,
• Uluslararası kapasite geliştirme programlarının yürütülmesi.

Bu görev tanımı, One Health Office'i klasik bir idari birimin ötesine taşımış; onu Tek Sağlık yaklaşımının uygulama ve koordinasyon merkezi hâline getirmiştir.

2.5. Sağlık Diplomasisi Açısından Tarihsel Bir Dönüm Noktası

CDC One Health Office'in kurulması, yalnızca Amerikan halk sağlığı sistemi açısından değil; uluslararası ilişkiler bakımından da önemli bir dönüm noktasıdır.

Çünkü bu yapı sayesinde CDC, teknik bilgi ve bilimsel uzmanlığını uluslararası iş birliği programları aracılığıyla farklı ülkelere aktarabilmiş; eğitim, laboratuvar geliştirme, epidemiyolojik izleme ve ortak araştırmalar yoluyla sağlık diplomasisinin önemli aktörlerinden biri hâline gelmiştir.

Sağlık diplomasisi, günümüzde yalnızca devletler arasında yapılan sağlık anlaşmalarından ibaret değildir. Bilimsel bilgi paylaşımı, ortak araştırma projeleri, uzman değişim programları, kapasite geliştirme faaliyetleri ve salgınlara yönelik teknik destek çalışmaları da modern sağlık diplomasisinin temel araçları arasında yer almaktadır.

CDC One Health Office, bu yönüyle bilim diplomasisi ile sağlık diplomasisini buluşturan kurumsal bir model olarak değerlendirilebilir. Teknik uzmanlığın uluslararası iş birliğine dönüştürülmesi, ülkeler arasında güvenin artırılması ve ortak sağlık kapasitesinin geliştirilmesi bakımından önemli bir rol üstlenmektedir.

Bölüm Sonu Değerlendirmesi

Tek Sağlık yaklaşımının tarihsel gelişimi incelendiğinde, bunun yalnızca bulaşıcı hastalıklarla mücadeleye yönelik teknik bir model olmadığı görülmektedir. Aksine Tek Sağlık; halk sağlığı, veteriner hekimlik, çevre bilimleri, uluslararası ilişkiler, kalkınma politikaları ve sağlık diplomasisini ortak bir zeminde buluşturan yeni bir yönetişim anlayışıdır.

CDC One Health Office de bu dönüşümün en somut kurumsal örneklerinden biridir. Bilimsel bilgi üretiminin ötesine geçerek, ulusal ve uluslararası düzeyde iş birliğini kolaylaştıran, kapasite geliştiren ve küresel sağlık güvenliğine katkı sağlayan çok yönlü bir aktör olarak öne çıkmaktadır.

Bölüm 3

CDC One Health Office'in Kurumsal Yapısı, Yönetim Modeli, Finansman Mekanizması ve Stratejik Ortaklıkları

3.1. Kurumsal Yapılanma

CDC One Health Office, Amerika Birleşik Devletleri'nin halk sağlığı kurumu olan Centers for Disease Control and Prevention (CDC) bünyesinde faaliyet göstermektedir. Kurumsal olarak, National Center for Emerging and Zoonotic Infectious Diseases (NCEZID) çatısı altında yer almakta olup, zoonotik hastalıkların önlenmesi, disiplinler arası koordinasyonun sağlanması ve Tek Sağlık yaklaşımının federal düzeyde uygulanmasından sorumludur.

CDC' nin genel merkezi, Atlanta, Georgia'da bulunan Roybal Campus yerleşkesindedir. Atlanta'nın seçilmiş olması tesadüfi değildir. Şehir, ABD'nin en önemli halk sağlığı araştırma merkezlerinden biri olmasının yanı sıra, gelişmiş laboratuvar altyapısı, lojistik imkânları, uluslararası hava ulaşımı ve çok sayıda araştırma kurumuna ev sahipliği yapması nedeniyle küresel sağlık faaliyetleri açısından stratejik bir merkezdir.

CDC One Health Office, yalnızca CDC içindeki bir koordinasyon birimi değildir. Aynı zamanda federal kurumlar, eyalet sağlık otoriteleri, üniversiteler, araştırma enstitüleri, meslek kuruluşları ve uluslararası organizasyonlar arasında Tek Sağlık yaklaşımının ortak bir politika hâline gelmesini sağlayan kurumsal bir koordinasyon merkezidir.

3.2. CDC İçindeki Organizasyonel Konumu

CDC One Health Office, National Center for Emerging and Zoonotic Infectious Diseases (NCEZID) bünyesinde faaliyet göstermektedir.

Bu yapı sayesinde One Health Office;

• Zoonotik Hastalıklar Birimi,
• Gıda Kaynaklı Hastalıklar Programları,
• Antimikrobiyal Direnç Programları,
• Laboratuvar Bilimleri,
• Epidemiyoloji Birimleri,
• Acil Durum Operasyon Merkezleri,
• Küresel Sağlık Merkezi (Center for Global Health)

ile sürekli koordinasyon içerisinde çalışmaktadır.

Bu organizasyon modeli, Tek Sağlık yaklaşımının yalnızca teorik bir politika olarak kalmamasını, CDC' nin tüm programlarına entegre edilmesini sağlamaktadır.

3.3. Yönetim Modeli

CDC One Health Office'in yönetim modeli, klasik hiyerarşik yönetim anlayışından farklıdır.

Ofis, farklı disiplinlerden gelen uzmanların birlikte çalıştığı çok paydaşlı (multi-sectoral) ve çok disiplinli (multidisciplinary) bir yönetişim modeli benimsemektedir.

Bu yapı içerisinde;

• Halk sağlığı uzmanları,
• Veteriner hekimler,
• Epidemiyologlar,
• Mikrobiyologlar,
• Çevre sağlığı uzmanları,
• Ekologlar,
• Veteriner epidemiyologları,
• Veri bilimcileri,
• Laboratuvar uzmanları,
• Risk iletişimi uzmanları,
• Sağlık iletişimcileri

ortak proje ekiplerinde görev almaktadır.

Bu disiplinler arası yapı, Tek Sağlık yaklaşımının temel felsefesini kurumsal düzeyde hayata geçirmektedir.

3.4. Finansman Yapısı

CDC One Health Office'in finansmanı ağırlıklı olarak Amerika Birleşik Devletleri federal bütçesinden sağlanmaktadır.

Bunun yanında;

• Kongre tarafından tahsis edilen halk sağlığı ödenekleri,
• Emerging Infectious Diseases (Acil Bulaşıcı Hastalıklar) Programları,
• Global Health Security (Küresel Sağlık Güvenliği) Programları,
• Zoonotic Disease Preparedness (Zoonotik Hastalıklara Hazırlık) Programları,
• Antimicrobial Resistance (Antimikrobiyal Direnç) Programları,
• Özel araştırma fonları,
• Üniversite ortak projeleri,
• Federal araştırma hibeleri

gibi farklı finansman mekanizmalarından yararlanılmaktadır.

Özellikle COVID-19 pandemisinden sonra Tek Sağlık ve küresel sağlık güvenliği alanlarına ayrılan bütçelerde önemli artışlar yaşanmış; bu durum One Health Office'in ulusal ve uluslararası faaliyet kapasitesini güçlendirmiştir.

3.5. Başlıca Stratejik Ortaklar

CDC One Health Office'in başarısının temelinde güçlü ortaklık ağı bulunmaktadır.

ABD Federal Kurumları

• Department of Health and Human Services Sağlık ve İnsan Hizmetleri Bakanlığı (HHS)
• United States Department of Agriculture (ABD Tarım Bakanlığı) (USDA)
• Food and Drug Administration (Gıda ve İlaç İdaresi) (FDA)
• Environmental Protection Agency (Çevre Koruma Ajansı) (EPA) 
• Department of the Interior (İçişleri Bakanlığı) (DOI)
• United States Geological Survey (ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu) (USGS)
• Department of Homeland Security (İç Güvenlik Bakanlığı) (DHS)

Bu kurumlar, zoonotik hastalıkların izlenmesi, gıda güvenliği, çevresel risklerin değerlendirilmesi ve biyogüvenlik konularında ortak çalışmalar yürütmektedir.

Uluslararası Kuruluşlar

CDC One Health Office;

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO)
• Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH)
• Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)
• Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP)

başta olmak üzere birçok uluslararası kuruluşla ortak programlar yürütmektedir.

Bu iş birlikleri;

• Zoonotik hastalıkların izlenmesi,
• Laboratuvar kapasitesinin geliştirilmesi,
• Saha epidemiyolojisi eğitimleri,
• Salgın yönetimi,
• Antimikrobiyal direnç,
• Küresel sürveyans sistemleri

alanlarında yoğunlaşmaktadır.

Akademik İş Birlikleri

CDC One Health Office;

• Üniversiteler,
• Veteriner Fakülteleri,
• Tıp Fakülteleri,
• Halk Sağlığı Okulları,
• Araştırma Merkezleri

ile ortak araştırma projeleri yürütmektedir.

Bu ortaklıklar sayesinde yeni tanı yöntemleri geliştirilmekte, zoonotik hastalıkların epidemiyolojisi araştırılmakta ve Tek Sağlık alanında insan kaynağı yetiştirilmektedir.

3.6. Sağlık Diplomasisi Perspektifinden Kurumsal Yapının Analizi

CDC One Health Office'in kurumsal yapısı yalnızca idari bir organizasyon modeli değildir. Aynı zamanda çağdaş sağlık diplomasisinin kurumsal altyapısını oluşturan örneklerden biridir.

Günümüzde sağlık diplomasisi; ülkeler arasında yalnızca siyasi müzakereleri değil, bilimsel bilgi paylaşımını, ortak araştırmaları, teknik yardım programlarını ve kapasite geliştirme faaliyetlerini de kapsamaktadır.

CDC One Health Office, uluslararası eğitim programları, saha epidemiyolojisi eğitimleri, laboratuvar ağlarının güçlendirilmesi ve ortak salgın yönetimi uygulamaları yoluyla ABD'nin teknik kapasitesini küresel ölçekte paylaşmaktadır. Bu durum, sağlık diplomasisinin "teknik iş birliği" boyutunun somut bir örneğini oluşturmaktadır.

Bu çerçevede CDC One Health Office, bilimsel bilgi üretiminin ötesinde; güven inşa eden, ortak standartlar geliştiren ve ülkeler arasında sürdürülebilir iş birliğini destekleyen bir sağlık diplomasisi aktörü olarak değerlendirilebilir.

Tablo 1. CDC One Health Office Kurumsal Profili

Bölüm Sonu Değerlendirmesi

CDC One Health Office'in kurumsal yapısı, Tek Sağlık yaklaşımının yalnızca teorik bir çerçeve olmadığını; disiplinler arası yönetişim, bilimsel iş birliği ve sağlık diplomasisi ilkeleri doğrultusunda uygulanabilen bir model olduğunu göstermektedir. Kurumun federal düzeydeki koordinasyon kapasitesi ile uluslararası ortaklık ağları, küresel sağlık güvenliğinin güçlendirilmesine önemli katkılar sağlamaktadır.

Bölüm 4

CDC One Health Office'in Faaliyet Alanları, Küresel Programları ve Sağlık Diplomasisi Uygulamaları

4.1. Giriş

CDC One Health Office'in faaliyetleri, yalnızca zoonotik hastalıkların izlenmesi ve kontrolü ile sınırlı değildir. Ofis; insan, hayvan ve çevre sağlığını bütüncül bir yaklaşımla ele alarak ulusal ve uluslararası ölçekte politika geliştirme, kapasite oluşturma, eğitim, araştırma, laboratuvar altyapısının güçlendirilmesi ve çok sektörlü koordinasyonun sağlanmasına yönelik geniş bir görev alanına sahiptir.

Bu yaklaşım, Tek Sağlık kavramını teorik bir çerçeve olmaktan çıkararak uygulamaya dönüştürmekte ve ülkelerin salgınlara hazırlık kapasitesini artırmaktadır. Aynı zamanda CDC One Health Office, geliştirdiği teknik iş birliği modelleri sayesinde küresel sağlık diplomasisinin de önemli aktörlerinden biri hâline gelmiştir.

4.2. Zoonotik Hastalıkların Önlenmesi ve Kontrolü

CDC One Health Office'in temel faaliyet alanı, hayvanlardan insanlara bulaşan enfeksiyon hastalıklarının önlenmesi ve kontrolüdür.

Bilimsel çalışmalar, insanlarda ortaya çıkan yeni bulaşıcı hastalıkların yaklaşık dörtte üçünün zoonotik kökenli olduğunu göstermektedir. Bu nedenle zoonotik hastalıklarla mücadele yalnızca sağlık sektörünün değil; veteriner hekimlik, çevre yönetimi, tarım, gıda güvenliği ve yaban hayatı yönetiminin de ortak sorumluluğu hâline gelmiştir.

CDC One Health Office;

• Zoonotik hastalıkların erken tespiti,
• Risk değerlendirmesi,
• Epidemiyolojik araştırmalar,
• Saha incelemeleri,
• Laboratuvar doğrulama süreçleri,
• Erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi

gibi faaliyetleri koordine etmektedir.

Bu çalışmalar;

• Kuş Gribi (Avian Influenza)
• Kuduz
• Bruselloz
• Şarbon
• Batı Nil Virüsü
• Lyme Hastalığı
• Ebola
• Mpox
• COVID-19

gibi çok sayıda zoonotik hastalığı kapsamaktadır.

4.3. Tek Sağlık Zoonotik Hastalık Önceliklendirmesi (OHZDP)

CDC One Health Office'in uluslararası alandaki en dikkat çekici programlarından biri One Health Zoonotic Disease Prioritization (Tek Sağlık Zoonotik Hastalık Önceliklendirmesi) (OHZDP) sürecidir.

Bu yöntem, ülkelerin kendi koşullarına göre öncelikli zoonotik hastalıklarını belirlemelerine yardımcı olan bilimsel ve katılımcı bir karar destek mekanizmasıdır.

Program kapsamında;

• Sağlık Bakanlıkları,
• Tarım ve Veteriner Otoriteleri,
• Çevre Kurumları,
• Üniversiteler,
• Araştırma Merkezleri,
• Uluslararası Kuruluşlar

aynı platformda bir araya gelerek ülkenin öncelikli zoonotik hastalıklarını belirlemektedir.

OHZDP çalışmaları bugüne kadar çok sayıda ülkede uygulanmış; Ulusal Tek Sağlık stratejilerinin oluşturulmasına katkı sağlamıştır.

Bu model, farklı sektörlerin ortak karar alma kültürünü güçlendirmesi açısından da önem taşımaktadır.

4.4. Antimikrobiyal Direnç (AMR) ile Mücadele

Antimikrobiyal direnç, günümüzde küresel sağlık güvenliğini tehdit eden en önemli sorunlardan biridir.

CDC One Health Office, antimikrobiyal direncin yalnızca insan sağlığını ilgilendiren bir konu olmadığını; hayvan yetiştiriciliği, veteriner uygulamaları, çevresel kirlenme ve gıda üretim süreçleriyle doğrudan ilişkili olduğunu kabul etmektedir.

Bu kapsamda yürütülen çalışmalar;

• Direnç sürveyansı,
• Laboratuvar kapasitesinin artırılması,
• Akılcı antibiyotik kullanımı,
• Veteriner hekimlik uygulamaları,
• Çevresel izleme,
• Uuslararası veri paylaşımı

gibi alanları kapsamaktadır.

4.5. Küresel Sağlık Güvenliği Programları

CDC One Health Office, küresel sağlık güvenliğinin güçlendirilmesine yönelik birçok uluslararası girişime teknik destek sağlamaktadır.

Bu çalışmaların temel amacı;

• Salgınların erken tespiti,
• Hızlı müdahale kapasitesinin geliştirilmesi,
• Laboratuvar sistemlerinin güçlendirilmesi,
• Saha epidemiyolojisi eğitimleri,
• Risk iletişimi,
• Acil durum hazırlık planlarının geliştirilmesidir.

Bu faaliyetler sayesinde birçok ülke kendi Tek Sağlık kapasitesini geliştirme fırsatı bulmaktadır.

4.6. Eğitim ve İnsan Kaynağı Geliştirme

CDC One Health Office'in en önemli faaliyetlerinden biri de eğitimdir.

Kurum;

• Saha epidemiyolojisi eğitimleri,
• Veteriner epidemiyolojisi,
• Laboratuvar güvenliği,
• Biyogüvenlik,
• Sürveyans sistemleri,
• Risk iletişimi,
• Salgın yönetimi

konularında uluslararası eğitim programları düzenlemektedir.

Bu eğitimler yalnızca bilgi aktarımını değil; ülkeler arasında uzun vadeli mesleki iş birliği ağlarının kurulmasını da sağlamaktadır.

Bu yönüyle eğitim faaliyetleri sağlık diplomasisinin en etkili araçlarından biri hâline gelmektedir.

4.7. Bilimsel Araştırmalar ve Veri Paylaşımı

CDC One Health Office, yalnızca uygulayıcı bir kurum değildir.

Aynı zamanda yeni tanı yöntemleri, epidemiyolojik modeller, genomik analizler, risk değerlendirme araçları ve sürveyans sistemleri geliştiren önemli bir araştırma merkezidir.

Bilimsel verilerin paylaşılması;

• Ülkeler arasında güven oluşturmakta,
• Ortak politika geliştirilmesini kolaylaştırmakta,
• Salgınlara müdahale kapasitesini artırmaktadır.

Bu nedenle bilimsel bilgi paylaşımı günümüzde sağlık diplomasisinin temel bileşenlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

4.8. Sağlık Diplomasisi Perspektifinden Değerlendirme

CDC One Health Office'in faaliyetleri incelendiğinde, kurumun klasik anlamda yalnızca bir halk sağlığı kuruluşu olmadığı görülmektedir.

Gerçekte CDC One Health Office;

• Teknik İşbirliği geliştiren,
• Ortak eğitim programları düzenleyen,
• Laboratuvar kapasitesini güçlendiren,
• Bilimsel araştırmaları destekleyen,
• Ortak sürveyans sistemleri oluşturan,
• Çok sektörlü yönetişim modellerini yaygınlaştıran

uluslararası bir sağlık diplomasisi aktörü olarak değerlendirilebilir.

Günümüzde teknik uzmanlık paylaşımı, ülkeler arasında güven inşa edilmesinde ve uluslararası iş birliğinin geliştirilmesinde önemli bir diplomatik araç hâline gelmiştir.

CDC One Health Office'in yürüttüğü kapasite geliştirme programları, bu yaklaşımın en başarılı örneklerinden birini oluşturmaktadır.

Tablo 2. CDC One Health Office'in Başlıca Faaliyet Alanları

4.9. CDC ile Türkiye Arasındaki İlişkiler ve Tek Sağlık Perspektifi

Amerika Birleşik Devletleri Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ile Türkiye arasında uzun yıllara dayanan teknik ve bilimsel iş birlikleri bulunmaktadır. Bu ilişkiler doğrudan ikili anlaşmaların yanı sıra, özellikle DSÖ (WHO), Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC), NATO, FAO, WOAH ve Uluslararası Salgın Hazırlık Programları kapsamında yürütülen çok taraflı çalışmalar aracılığıyla gelişmektedir.

Türkiye, coğrafi konumu nedeniyle Avrupa, Asya ve Orta Doğu arasında önemli bir epidemiyolojik geçiş bölgesinde yer almakta; Göç Hareketleri, İklim Değişikliği, Zoonotik Hastalıklar ve Antimikrobiyal Direnç gibi Küresel sağlık tehditleri açısından stratejik bir ülke olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle CDC, Türkiye'deki birçok bilimsel çalışmayı ve sürveyans faaliyetlerini uluslararası halk sağlığı ağlarının önemli bir parçası olarak görmektedir.

Mevcut İş Birliği Alanları

Türkiye ile CDC arasında doğrudan veya uluslararası ortaklıklar aracılığıyla iş birliği yapılan başlıca alanlar şunlardır:

• Salgın hazırlığı ve pandemi yönetimi
• Grip ve diğer solunum yolu enfeksiyonlarının sürveyansı
• Antimikrobiyal Direnç (AMR) izleme çalışmaları
• Laboratuvar kalite sistemlerinin geliştirilmesi
• Epidemiyoloji ve saha epidemiyolojisi eğitimleri
• Gıda kaynaklı hastalıkların araştırılması
• Zoonotik hastalıkların izlenmesi
• Küresel sağlık güvenliği (global health security) programları
• Acil durum hazırlıkları ve risk iletişimi

COVID-19 Pandemisi sırasında CDC tarafından yayımlanan teknik rehberler, laboratuvar standartları, epidemiyolojik analiz yöntemleri ve enfeksiyon kontrol yaklaşımları Türkiye' deki bilim insanları ve halk sağlığı uzmanları tarafından da yakından takip edilmiştir.

4.10. Tek Sağlık Açısından Türkiye için Çıkarımlar

CDC One Health Office'in geliştirdiği yaklaşım, Türkiye açısından da önemli politika önerileri sunmaktadır.

Türkiye;

• İnsan, hayvan ve çevre sağlığını tek çatı altında değerlendiren ulusal bir Tek Sağlık Koordinasyon Mekanizması oluşturabilir.
• Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı İle Üniversiteler arasında daha güçlü veri paylaşım sistemleri kurulabilir.
• Ortak sürveyans altyapısı geliştirilebilir.
• Veteriner ve insan sağlığı laboratuvarları arasında entegre erken uyarı sistemleri oluşturulabilir.
• Antimikrobiyal Direnç için ortak ulusal veri platformu geliştirilebilir.
• İklim Değişikliği kaynaklı yeni zoonotik risklere yönelik ortak hazırlık planları hazırlanabilir.

Türkiye'nin son yıllarda tek sağlık yaklaşımına yönelik akademik çalışmaları artmakla birlikte, CDC'nin kurumsallaşmış modeli, ülkemiz açısından önemli bir referans niteliği taşımaktadır.

Geleceğe Bakış

Önümüzdeki yıllarda CDC ile Türkiye arasında özellikle;

• Yapay Zekâ Destekli Hastalık Erken Uyarı Sistemleri,
• Genomik Sürveyans,
• İklim Değişikliğine Bağlı Sağlık Riskleri,
• Antimikrobiyal Direnç,
• Yeni Ortaya Çıkan Zoonotik Enfeksiyonlar,
• Uluslararası Eğitim Programları,
• Ortak Araştırma Projeleri

gibi alanlarda iş birliğinin daha da gelişmesi beklenmektedir.

Tek Sağlık yaklaşımının başarısı yalnızca kurumların değil; ülkeler arasında bilgi paylaşımı, ortak bilimsel üretim ve güvene dayalı uluslararası iş birliklerinin güçlendirilmesine bağlıdır. Bu yönüyle CDC'nin deneyimi, Türkiye'nin gelecekte oluşturacağı tek sağlık yapılanması için önemli bir model ve stratejik referans kaynağı olarak değerlendirilebilir.

Bölüm Sonu Değerlendirmesi

CDC One Health Office'in faaliyetleri, Tek Sağlık yaklaşımının uygulamadaki en gelişmiş örneklerinden birini oluşturmaktadır. Kurum, yalnızca hastalıkların kontrolüne odaklanmamakta; aynı zamanda bilimsel araştırma, eğitim, laboratuvar kapasitesinin geliştirilmesi, sektörler arası koordinasyon ve uluslararası iş birliği yoluyla ülkelerin sağlık sistemlerini güçlendirmeyi hedeflemektedir.

Bu yönüyle CDC One Health Office, küresel sağlık güvenliğinin yanı sıra sağlık diplomasisinin de önemli kurumsal aktörlerinden biri olarak değerlendirilebilir. Teknik uzmanlığın paylaşılması, ortak kapasite oluşturulması ve güvene dayalı iş birliklerinin geliştirilmesi, günümüz sağlık diplomasisinin temel araçları arasında yer almakta; CDC One Health Office bu araçları etkin biçimde kullanan öncü kurumlardan biri olarak öne çıkmaktadır.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni · 29 Haziran 2026