II. Mahmud Dönemi ve Tekke–Zaviye Meselesinin Devlet Güvenliği Bağlamında Yeniden Değerlendirilmesi

XVIII. yüzyılın sonları ve XIX. yüzyılın başlarında Osmanlı dünyasında görülen dinî hareketlenmeler, klasik tasavvuf geleneğinin temsil ettiği bireysel ahlak, içsel tekâmül ve irfan merkezli anlayıştan farklı olarak bazı örneklerde daha belirgin bir toplumsal ve siyasî karakter kazanmıştır. Bu dönemde ortaya çıkan veya yeniden şekillenen bazı dinî hareketler, yalnızca manevî yapılar olarak değil; aynı zamanda sosyal örgütlenme biçimleri ve yerel güç ağları olarak da değerlendirilmiştir.

Bu bağlamda “neosufizm” olarak nitelendirilebilecek modern dönem dinî yapılanmaları, klasik sûfî geleneğin kavramsal dünyasından farklılaşan, dinî kimliği daha görünür bir toplumsal ve siyasî araç hâline getiren oluşumlar şeklinde ele almak mümkündür. Ancak bu dönüşümün tek bir dış aktör tarafından yönlendirildiğini ileri sürmek yerine, Osmanlı merkezî otoritesinin zayıflaması, yerel güç dengeleri, küresel rekabet ve imparatorluk içindeki sosyoekonomik değişimlerin birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.

II. Mahmud dönemine gelindiğinde tekke ve zaviyelere yönelik devlet müdahalesinin en önemli aşamalarından biri 1826 tarihli Vaka-i Hayriye sonrasında Bektaşî tarikatının hedef alınmasıyla gerçekleşmiştir. Bektaşiliğin Yeniçeri Ocağı ile tarihsel ilişkisi, bu tasfiyenin temel gerekçelerinden biri olmuştur. Bununla birlikte, devletin tarikat yapıları üzerindeki kontrol arayışı yalnızca Bektaşilik meselesiyle sınırlı değildir.

XIX. yüzyıl başlarında Osmanlı yönetimi, merkezîleşme politikaları çerçevesinde dinî ve sosyal kurumları daha yakından denetlemeye yönelmiştir. Bu süreçte bazı tarikat çevreleri, yerel nüfuz alanları ve siyasî bağlantıları nedeniyle devlet açısından kontrol edilmesi gereken yapılar olarak görülmüştür. Dolayısıyla tekke ve zaviyeler meselesi, aynı zamanda merkezî otoritenin taşra üzerindeki hâkimiyetini yeniden kurma çabasının bir parçası olarak değerlendirilmelidir.

Aynı dönemde Arap Yarımadası’nda yükselen Vehhabî hareketi ve Osmanlı’nın Hicaz üzerindeki otoritesine yönelik meydan okumalar, dinî hareketlerin siyasî sonuçlarını daha görünür hâle getirmiştir. Vehhabî hareketinin bölgesel siyasetteki etkisi, Osmanlı yönetiminin dinî alan üzerindeki denetim ihtiyacını artıran gelişmelerden biri olmuştur.

Bununla birlikte XVIII. ve XIX. yüzyıl Osmanlı coğrafyası, Britanya ve Rusya başta olmak üzere büyük güçlerin ekonomik ve siyasî rekabet alanlarından biri hâline gelmiştir. Ticaret yolları, nüfuz bölgeleri ve diplomatik ilişkiler üzerinden yürütülen bu rekabet, Osmanlı yönetiminin iç güvenlik ve merkezîleşme politikalarını da etkilemiştir. Ancak dinî hareketlerin tamamını dış müdahalelerin sonucu olarak görmek, Osmanlı toplumundaki iç dinamikleri göz ardı etme riskini taşımaktadır.

Sonuç olarak tekke ve zaviyelerin kapatılmasına uzanan tarihsel süreç, yalnızca modernleşme veya laikleşme politikalarıyla açıklanamayacak kadar çok katmanlıdır. Bu süreç; Osmanlı merkezîleşme çabaları, dinî otoritenin yeniden düzenlenmesi, imparatorluk içindeki güç dengeleri ve XIX. yüzyılın küresel jeopolitik rekabetleriyle birlikte ele alınmalıdır. II. Mahmud dönemi bu açıdan, Osmanlı devlet anlayışında dinî kurumların yeniden tanımlandığı önemli bir kırılma noktasıdır.

Prof. Dr. Mahmut Can Yağmurdur MD

Genel Cerrahi ve Cerrahi Onkoloji Uzmanı · 28 Haziran 2026