İnsan ve Doğa: Sapiens’ in Kozmik Haddini Arayışı

Asteroitleri kendisi için bir tehdit olarak gören Homo sapiens, çoğu zaman karşı karşıya bulunduğu en büyük tehlikenin yine kendisi olduğunu idrak edemez. Evrenin milyarlarca yıllık tarihinde bir an bile sayılmayacak kadar kısa bir zaman diliminde ortaya çıkan insan, kendisini doğanın ve hatta evrenin merkezine yerleştirmekte; kendi bilgisinin sınırlarını ise çoğu zaman bilginin sınırlarıyla karıştırmaktadır.

Oysa insan, evrenden önce var değildi.
Homo sapiens sen sen değilken de nice zamanlar yaşadı evren.

Sen evrenin bir parçasısın; fakat sen evren değilsin.

Belki evrenin kendisini anlamaya çalışan küçük bir modeli, onun kendisini bilme çabasının geçici bir biçimi, milyarlarca yıllık kozmik serüvenin kısa süreli bir bilinç kıvılcımısın. Öyleyse insana düşen, evrene hükmetmekten önce onun karşısındaki yerini idrak etmektir. Çünkü bilmek ile bildiğini sanmak arasında insanlık tarihinin en büyük uçurumlarından biri vardır.

Bilinmeyen karşısında, bildiğimizi zannettiklerimizle haddimizi aşarak yarattığımız putların peşinde kendi cehennemimizi inşa ediyoruz. Kimi zaman bu putların adı din, kimi zaman ideoloji, kimi zaman para, kimi zaman iktidar, kimi zaman da bilim oluyor.
Burada mesele bilimin kendisi değildir.
Bilim, insanlığın karanlıkta yolunu bulabilmesi için sahip olduğu en büyük imkânlardan biridir. Sorun, bilimin bilimcilik adı altında kendi sınırlarını aşarak bütün hakikatin tek ölçüsü ve insan hayatının nihai anlam makamı haline getirilmesidir.
Bilim soru sorar.
Bilim sınar.
Bilim yanılır, düzeltir ve yeniden sınar.
Fakat insan, bilimi bir yöntem olmaktan çıkarıp bir inanç sistemine dönüştürdüğünde bilimsel düşüncenin tam karşısında durmaya başlar.
Çünkü bilimsel olanın en temel özelliği, kendi yanılabilirliğini kabul etmesidir.
Bilimi putlaştıran zihnin ise artık yanılmaya tahammülü yoktur.
Bugün asteroitlerden, yapay zekâdan, genetik mühendisliğinden, iklimden, salgınlardan veya başka bir kozmik tehditten söz ederken çoğu zaman yalnızca bilimsel bir gerçekliği tartışmıyoruz. Aynı zamanda bir korku ekonomisinin içerisinde yaşıyoruz.
Korku satılabilir.
Hayranlık satılabilir.
Gelecek satılabilir.
Hatta insanın kurtuluş umudu dahi pazarlanabilir.
Kimi zaman bilim insanları ve mucitler gerçek katkılarından bağımsız biçimde birer popüler kültür ikonuna dönüştürülür; ardından onların fikirleri, kişilikleri ve hatta dehaları küresel piyasanın tüketilebilir nesnelerine çevrilir.
Böylece insan, önce korkutulur; sonra kurtuluşun ürünü kendisine satılır.
Burada yalnızca sermayeyi suçlamak da kolaycılık olur. Çünkü piyasa, insanın kendi zaaflarından beslenir.
Korkmak isteyen insana korku, inanmak isteyen insana inanç, tapınmak isteyen insana put, kurtulmak isteyen insana da kurtuluş satılır.
Esas mesele, insanın neden sürekli bir put aradığıdır.
Kendi karanlığını aydınlatabilecek bir pırıltı iken, karanlığında debelenip o aydınlığı fark edemeyen tuhaf bir türüz.
Canlıyız; fakat gerçekten hayatta mıyız?
Nefes almak ile yaşamak aynı şey midir?
Bedenin canlı olması, bilincin diri olduğu anlamına gelir mi?
Belki de insanın en temel trajedisi budur: Yaşamın içerisinde bulunmakla hayatı idrak etmek arasındaki farkı unutmak.
İdrak edebilmek dirilmektir.
İnsan bazen cennet vehmiyle, bazen cehennem korkusuyla, bazen günah endişesiyle, bazen sevap hesabıyla tükenir.
Başka bir insan ise aynı döngüyü modern kavramlarla tekrar eder: başarı, tüketim, rekabet, kariyer, statü, teknoloji, yatırım, büyüme ve sürekli daha fazlasına sahip olma arzusu...
Bir taraf cennet ararken diğer taraf sonsuz büyümeyi arar.
Bir taraf öte dünyayı tüketirken diğer taraf bu dünyayı tüketir.
Ve her ikisinin ortak yanılgısı, insanın kendisini anlamadan dünyayı anlamaya çalışmasıdır.
Bir taraftan bilim deriz, bilimsellik deriz; diğer taraftan astronomi ile astrolojiyi, bilimsel tıp ile şifacılığı, kanıt ile kanaati, bilgi ile inancı birbirinden ayırmakta zorlanırız.
Bilinmeyene karşı duyduğumuz korku, çoğu zaman bizi yeniden eski putlarımızın önüne götürür.
Astrolojiyi astronomi zannederiz.
Komplo teorisini bilgi zannederiz.
Popüler bir bilim anlatısını bilimsel hakikatin kendisi zannederiz.
Bir uzmanın sözünü sorgulanamaz hakikat kabul ederiz.
Bir teknoloji şirketinin vaatlerini geleceğin kaçınılmaz gerçeği sanırız.
Böylece eski putlarımızın yerini yeni putlar alır.
Putun biçimi değişir; insanın putlaştırma ihtiyacı değişmez.
Bir zamanlar krallara, imparatorlara ve dogmatik dinsel yapılara karşı verilen özgürlük mücadelesi, bugün başka bir biçimde yeniden düşünülmek zorundadır.
Fakat bu mücadele bilime karşı değil, bilimin ideolojik ve ekonomik bir iktidar aracına dönüştürülmesine karşı olmalıdır.
Dün insanın özgürlüğünü sınırlayan dogmatik otoriteler vardı.
Bugün ise insanı yalnızca tüketici, veri, seçmen, müşteri veya ekonomik bir aktör olarak gören başka otoriteler bulunmaktadır.
Dünün putları taş ve ahşaptandı.
Bugünün putları ise çoğu zaman algoritmalardan, sermayeden, markalardan, ideolojilerden ve insanın kendi zihninde ürettiği mutlaklıklardan oluşuyor.
Dolayısıyla gerçek özgürlük, herhangi bir putun diğerinin yerine geçirilmesi değildir.
Gerçek özgürlük, putlaştırma ihtiyacından kurtulabilmektir.
Burada doğayı yeniden hatırlamak gerekir.
İnsan doğanın karşısında değildir.
İnsan doğanın dışından gelmiş bir varlık değildir.
İnsan, doğanın içerisinden çıkmış; onun milyarlarca yıllık dönüşümünün bir parçası olarak ortaya çıkmış bir bilinç biçimidir.
Bu nedenle insanın doğayı anlaması, aslında bir bakıma kendisini anlamasıdır.
Belki de insanın doğaya karşı en büyük sorumluluğu onu fethetmek değil, onunla olan ontolojik bağını idrak etmektir.
Evren bizim malımız değildir.
Doğa bizim mülkümüz değildir.
Dünya bize ait değildir.
Biz dünyaya aitiz.
Ve belki de insanın evrene yapabileceği en büyük katkı, onu yönetmekten çok onu idrak edebilen bir bilinç haline gelmesidir.
Mevlânâ'nın pergel metaforunda olduğu gibi, bir ayağımız bulunduğumuz dünyada sabit kalırken diğer ayağımızla anlamın çevresinde dolaşabilmeliyiz.
Pergel, merkezini kaybettiğinde yalnızca dönen bir demir parçasıdır.
İnsan da merkezini kaybettiğinde yalnızca tüketen, üreten ve tükenen bir canlıya dönüşür.

Koca Yunus'un sözü burada yeniden duyulur:

Kişi bile söz demini
Demeye sözün kemini
Bu cihan cehennemini
Sekiz uçmağ ede bir söz
Bir söz cihanı cehenneme çevirebilir.
Bir söz aynı cihanı uçmağa dönüştürebilir.
Çünkü insanın dünyası yalnızca dışarıda kurduğu dünyadan ibaret değildir.
İnsan, önce kendi zihninde bir evren kurar.
Sonra o evreni dış dünyaya taşır.
Bugün içinde yaşadığımız uygarlık da insan zihninin kolektif bir yansımasıdır.
Savaşlar, sömürüler, tüketim çılgınlığı, çevre tahribatı, ekonomik eşitsizlikler, fanatizmler ve teknolojik kibir yalnızca dış dünyanın sorunları değildir.
Bunlar aynı zamanda insanın kendi iç karanlığının dış dünyadaki izdüşümleridir.
Elbette nücumla, fallarla, hurafelerle ve komplo teorileriyle bir ömür geçirilemez.
Bilinmeyeni açıklamak için her boşluğu vehimle doldurmak, insanı hakikate değil, kendi zihninin labirentine götürür.
Bu nedenle bilimden uzaklaşmak çözüm değildir.
Fakat bilimden gidildiğini iddia ederek bilimi bir dogmaya dönüştürmek de çözüm değildir.
Bilim bir mürşit değil, bir yöntemdir.
Hakikatin tamamı değil, hakikate ulaşma çabamızın en güçlü araçlarından biridir.
İnsanın görevi ise yalnızca bilmek değil, bildiği şeyin sınırını da bilmektir.
Belki de gerçek bilgelik tam burada başlar.
İnsan evreni bütünüyle bilemez.
Fakat kendi sınırını idrak edebilir.
Ve belki insanın evrene karşı ilk ahlaki sorumluluğu da budur:
Haddini bilmek.
Çünkü insan evrenin efendisi değildir.
Evrenin bir parçasıdır.
Fakat belki de bu parçaya verilmiş en büyük imkân, evrenin kendi üzerine düşünebilme yeteneğidir.
Bu nedenle Homo sapiens'e şöyle seslenmek gerekir:
Sen sen değilken de evren vardı.
Sen yokken de yıldızlar doğdu, yıldızlar öldü.
Sen yok olduğunda da evren yoluna devam edecek.
Öyleyse kendini evrenin sahibi sanma.
Onun bir parçası olduğunu unutma.
Bilgini putlaştırma.
Bilinmeyenden korkup vehme sarılma.
Ve sana verilmiş o küçük fakat eşsiz imkânı, yani idrak yeteneğini, kibir için değil hakikati aramak için kullan.
Çünkü belki de insanın yıldızlara hükmetmesi değil, yıldızların karşısında kendi yerini bilmesi asıl hikmettir.
Ve belki kadim sözün hakiki anlamı da burada yeniden doğar:
Sapiens vir dominabitur astris.
Bilge insan yıldızlara hükmetmez.
Önce kendi vehmine hükmeder.

Prof. Dr. Mahmut Can Yağmurdur MD

Genel Cerrahi ve Cerrahi Onkoloji Uzmanı · 13 Ağustos 2026