“1919 senesi Mayıs’ının 19’uncu günü Samsun’a çıktım.”

Nutuk’un giriş kısmı bu ünlü cümleyle başlıyor.

Mustafa Kemal, bu tarihte Osmanlı Devleti’nin durumunu, işgalleri, ordunun halini ve milletin içinde bulunduğu şartları ayrıntılı biçimde şöyle değerlendiriyor:

“Vaziyet ve manzara-i umumîye:

Osmanlı Devleti’nin dahil bulunduğu grup, Harb-i Umumî’de mağlûp olmuş, Osmanlı ordusu her tarafta zedelenmiş, şartları ağır bir mütareke name imzalanmış.

Büyük Harbin uzun seneleri zarfında millet yorgun ve fakir bir halde.

Milleti ve memleketi Harb-i Umumî’ye sevk edenler, kendi hayatları endişesine düşerek memleketten firar etmişler.

Saltanat ve hilafet mevkiini işgal eden Vahdettin, mütereddit ve şahsını ve yalnız tahtını temin edebileceğini tahayyül ettiği denî tedbirler araştırmakta.

Damat Ferit Paşa’nın riyasetindeki kabine aciz, haysiyetsiz, cebin, yalnız padişahın iradesine tâbi ve onunla beraber şahıslarını vikaye edebilecek herhangi bir vaziyete razı.

Ordunun elinden silâhları ve cephanesi alınmış ve alınmakta.

İtilaf Devletleri, mütareke namenin hükümlerine riayete lüzum görmüyorlar. Birer vesile ile itilaf donanmaları ve askerleri İstanbul’da.

Adana vilayeti Fransızlar; Urfa, Maraş, Ayıntap (Gaziantap) İngilizler tarafından işgal edilmiş.

Antalya ve Konya’da İtalyan askerî kıtaatı, Merzifon ve Samsun’da İngiliz askerleri bulunuyor.

Her tarafta ecnebi zabit ve memurları ve hususi ajanları faaliyette.

Nihayet, mevzuubahis tarihten dört gün evvel 15 Mayıs 1919’da İtilaf Devletleri’nin muvafakatiyle Yunan ordusu İzmir’e çıkarılıyor.

Bundan başka memleketin her tarafında Hristiyan azınlıklar gizli veya açık, hususi emel ve maksatlarının teminine, devletin bir an evvel çökmesine çalışıyorlar.

İşte bu ahval ve şerait içinde dahi vazifesi Türk istiklâl ve Cumhuriyetini kurtarmaktır.

Muhtaç olduğu kudret damarlarındaki asil kanda mevcuttur.”

Nutuk’un bu bölümü, Türk Kurtuluş Savaşı’nın gerekçesini ve başlangıç düşüncesini açıklayan en önemli metinlerden biridir.

İstanbul’daki Hazırlık Çalışmaları

1. Anadolu’ya Geçme Kararı

Mustafa Kemal, İstanbul’da kalarak ülkenin kurtarılamayacağını düşünüyordu. İşgal altındaki başkentte gerçek çözümün Anadolu’da milletle birlikte bir direniş örgütlemek olduğuna karar verdi.

2. Devlet Adamları ve Askerlerle Görüşmeler

İstanbul’da bulunduğu dönemde çeşitli askerî ve siyasî kişilerle temas kurdu. Görüştüğü çevreler arasında: Eski komutan arkadaşları, Güvendiği subaylar, Bazı devlet görevlileri ve Anadolu’daki kolordu komutanları vardı.

3. Şişli’deki Toplantılar

Nutuk’a göre İstanbul’daki en önemli hazırlık merkezi Şişli’deki evdi.

Nutuk’ta Mustafa Kemal Atatürk’ün İstanbul’da Samsun’a gitmeden önce yaptığı hazırlıkları anlattığı bölüm oldukça uzun ve eser boyunca farklı sayfalara yayılı. İşte Nutuk’ta bu dönemi anlatan önemli bir bölüm:

“İstanbul’dan çıkmak ve Anadolu’ya geçmek zarureti vardı. Çünkü İstanbul içinde bulunduğu şartlar itibarıyla artık serbest çalışmaya müsait değildi.”

Şişli’de yapılan görüşmeler için:

“Şişli’deki evimde, memleket ve milletin kurtuluşu için takip edilmesi uygun görülen kararlar hakkında arkadaşlarla görüşmeler yapılıyordu.” (Burada: Memleketin durumu, değerlendiriliyor, işgallere karşı ne yapılacağı konuşuluyor, Anadolu’ya geçiş planları yapılıyor, direnişin yöntemi tartışılıyordu. Bu toplantılara zaman zaman: Rauf Orbay, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy ve İsmet Bey (sonradan İsmet İnönü) katılıyordu.)

Anadolu’ya geçiş görevi hakkında:

“Samsun’a ve havalisine gönderilmem teklif edildi. Bu vazifenin unvanı Dokuzuncu Ordu Müfettişliği idi.”

Görevin kapsamı için: “Bu vazifeye ait talimatnameyi tetkik ettim. Bana oldukça geniş salahiyet veriliyordu.”

İstanbul’dan ayrılışı: “16 Mayıs 1919 günü İstanbul’dan ayrıldım.”

Ve Samsun’a çıkışı: “1919 senesi Mayısının 19’uncu günü Samsun’a çıktım.”

11 Günlük Takvim

Mustafa Kemal’in 9-19 Mayıs 1919 arasındaki 11 günlük takvimi, İstanbul’dan Samsun’a uzanan yolculuğun ve Milli Mücadele’nin fiilen başladığı kritik hazırlık sürecini kapsıyor. Bu dönemde Paşa, resmi görevlendirme ile yola çıkarken aynı zamanda Anadolu’da direnişi örgütleme planlarını gizlice şekillendiriyordu.

9 Mayıs 1919 İstanbul Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişliği görevine atanmasının ardından hazırlıklarını tamamladı. Anadolu’ya geçiş için resmi izin ve görev yazıları düzenlendi.

10- 12 Mayıs 1919 İstanbul Yaverleri ve kurmay heyeti ile birlikte yolculuk planı yapıldı. Paşa, yakın çevresine Anadolu’da milli direnişin örgütleneceğini ima etti.

13 Mayıs 1919 İstanbul Bandırma Vapuru’nun hazırlıkları tamamlandı. Paşa, İstanbul’daki son temaslarını yaptı; devlet ve ordu içindeki bazı isimlerle görüştü.

14 Mayıs 1919 İstanbul Yunan işgalinin İzmir’de gerçekleşeceği haberleri İstanbul’a ulaştı. Mustafa Kemal, bu işgalin Anadolu’da büyük bir direniş doğuracağını öngördü.

15 Mayıs 1919 İstanbul İzmir’in işgali gerçekleşti. Paşa, bu gelişmeyi Anadolu’ya geçiş planlarının aciliyetini artıran bir dönüm noktası olarak değerlendirdi.

16 Mayıs 1919 İstanbul → Karadeniz Mustafa Kemal ve heyeti, Bandırma Vapuru ile İstanbul’dan ayrıldı. Bu yolculuk, Millî Mücadele’nin fiili başlangıcı olarak kabul ediliyor.

17 Mayıs 1919 Karadeniz Bandırma Vapuru Karadeniz’de yol aldı. Paşa, yolculuk sırasında kurmaylarıyla Anadolu’daki direnişin nasıl örgütleneceğini tartıştı.

18 Mayıs 1919 Karadeniz’de yolculuk sürerken Paşa, Samsun’a varış öncesinde bölgedeki askeri ve siyasi duruma dair raporları inceledi.

19 Mayıs 1919 sabahı Samsun’a ayak basan Mustafa Kemal Paşa, Mıntıka Palas’a yerleşti.

İlk günlerde bölgedeki asayiş raporlarını topladı, ardından telgrafla İstanbul’a ve Anadolu’daki komutanlara mesajlar gönderdi.

Telgrafhane Olayı (1919, Samsun)

Telgraf memuru Ahmet Remzi (Coşkuner), Mustafa Kemal’in Samsun’a gelişinden kısa süre sonra yaşanan bir geceyi anlatır.

Hava elektrik yüklü ve yağmurlu olduğu için telgraf telleri toprağa verilmişti. Paşa, buna rağmen “Bu konu vatanın kurtuluşu ile ilgilidir, muhakkak görüşeceğim” diyerek görüşmeyi zorunlu kıldı.

Paşa, memurun elini tutarak “Ya ölürüz ya vatan kurtulur!” dedi. Böylece Havza ve Amasya ile şifreli telgraf görüşmeleri yapıldı.

Görüşme sonrası Mustafa Kemal, “Oh, çok şükür vatan kurtuldu!” diyerek telgrafhaneden ayrıldı.

Sadrazam Damat Ferid’e gönderdiği mesajda, İzmir’in işgalinin millet tarafından kabul edilmeyeceğini bildirdi.

Ayrıca, Erzurum’daki Kazım Karabekir Paşa ile de telgraf üzerinden bağlantı kurdu.

Samsun telgrafhanesi, Millî Mücadele’nin iletişim merkezi olarak işlev gördü. Atatürk’ün burada yaptığı şifreli görüşmeler, Havza Genelgesi ve Amasya’daki hazırlıkların önünü açtı. Telgrafhane, Samsun’da Millî Mücadele’nin ilk kıvılcımının atıldığı mekânlardan biri olarak tarihe geçti.

Samsun’dan Sonra

Nutuk’ da, Mustafa Kemal’in, Samsun’a çıktıktan sonra, Anadolu’daki milli direnişi örgütlemek amacıyla gittiği il ve ilçeler ile yayınladığı genelgeler ve düzenlediği kongre/toplantılar kronolojik sıraya göre şöyle yer alıyor:

1. Havza (25 Mayıs 1919)-“Havza Genelgesi” yayımlandı, İzmir’in işgaline karşı mitingler düzenlenmesi istendi.

2. Amasya (12–22 Haziran 1919)

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)-Millî Mücadele’nin ilk büyük programı kabul edildi.

Genelgedeki Temel Kararlar

“Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”

İstanbul Hükûmeti görevini yapamamaktadır.

Sivas’ta ulusal kongre toplanacaktır.

Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919)

Millî Mücadele’nin en önemli kongrelerinden biridir.

Kararlar

Tüm direniş cemiyetleri birleştirildi.

Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kuruldu.

Temsil Heyeti tüm vatanı temsil eder hâle geldi.

Manda fikri kesin biçimde reddedildi.

5. Ankara (27 Aralık 1919)

Ankara’nın Önemi

Anadolu’nun merkezinde olması

Demiryolu bağlantısı

Batı Cephesi’ne yakınlık

Yapılan Çalışmalar

Heyet-İ Temsiliye merkezi Ankara oldu.

Milletvekilleriyle görüşmeler yapıldı.

TBMM’nin açılış hazırlıkları yürütüldü.

6. Ankara — Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Açılması (23 Nisan 1920)

Toplantı: Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı.

Sonuç

Millî Mücadele artık millet adına yürütülmeye başlandı. Yeni devletin temeli atıldı.

---

GENÇLER, BAYRAMINIZ KUTLU OLSUN

Remzi Dilan

Gazeteci Yazar · 16 Mayıs 2026