Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) Tek Sağlık Yaklaşımı: Tarih, Kurumsallaşma ve Küresel Etki

1. DSÖ’nün Tek Sağlık Anlayışı Nedir?

World Health Organization (WHO)-Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), Tek Sağlık yaklaşımını; insan, hayvan ve ekosistem sağlığını birlikte ele alan, disiplinlerarası ve çok sektörlü bir yaklaşım olarak tanımlamaktadır.

Bu yaklaşım DSÖ açısından üç temel eksene dayanır:

• Pandemi önleme ve hazırlık
• Zoonotik hastalıkların kontrolü
• Antimikrobiyal direnç (AMR) ile mücadele

DSÖ’ye göre Tek Sağlık, yalnızca sağlık sektörünün değil; tarım, çevre, ekonomi ve toplumun tüm bileşenlerinin birlikte hareket etmesini gerektirir.

2. DSÖ Tek Sağlık Çalışmalarına Ne Zaman Başladı?

DSÖ’nün Tek Sağlık yaklaşımına kurumsal olarak dahil olması:

• 2008: “One World, One Health” stratejik çerçevesine katılım
• 2010: WHO–FAO–WOAH Tripartite iş birliği
• 2017: WHO web sitesinde Tek Sağlık kavramının resmi politika alanı olarak yer alması
• 2022: Quadripartite (WHO–FAO–WOAH–UNEP) yapısına geçiş
• 2025: Dünya Sağlık Asamblesi’nde Tek Sağlık yaklaşımının pandemi anlaşmasına dahil edilmesi

Bu süreç, DSÖ’nün Tek Sağlık’ı teorik yaklaşımdan operasyonel küresel politika aracına dönüştürdüğünü göstermektedir.

3. DSÖ’nün 6 Bölge Ofisi ve Tek Sağlık Çalışmaları

WHO, dünyayı 6 bölgeye ayırmaktadır:

• Afrika (AFR)
• Avrupa (EURO)
• Doğu Akdeniz (EMRO)
• Güneydoğu Asya (SEARO)
• Batı Pasifik (WPRO)
• Amerika (PAHO/AMRO)

Bölgesel Başlangıç ve Gelişim

Tek Sağlık çalışmaları bölgelerde eş zamanlı değil, kademeli olarak 2010 sonrası hızlanmıştır:

DSÖ, bölgesel ofisleri aracılığıyla Tek Sağlık’ı ülke bazlı kapasite geliştirme modeliyle yaygınlaştırmaktadır.

4. Üye Ülkelerde Uygulamalar

DSÖ’nün 194 üye ülkesi bulunmaktadır. Tek Sağlık yaklaşımı:

• Gelişmiş ülkelerde: politika ve strateji düzeyinde
• Gelişmekte olan ülkelerde: kapasite geliştirme ve saha uygulamaları şeklinde yürütülmektedir

Bugün itibarıyla: 100’den fazla ülkede Tek Sağlık yaklaşımına dayalı ulusal programlar bulunmaktadır (özellikle AMR ve zoonotik hastalıklar kapsamında).

Örnekler:

• ABD: CDC liderliğinde One Health programları
• Almanya: Ulusal Tek Sağlık stratejisi
• Çin: Zoonotik hastalık gözetim sistemleri
• Afrika ülkeleri: DSÖ destekli saha projeleri

5. Dünya Sağlık Asamblesi Kararları

Tek Sağlık yaklaşımı, Dünya Sağlık Asamblesi (WHA) kararlarına doğrudan ve dolaylı olarak yansımıştır.

Kritik Dönüm Noktaları:

• 2015–2020: Antimikrobiyal Direnç “AMR” (mikropların ilaçlara direnç geliştirmesi) kararları → Tek Sağlık yaklaşımı vurgusu
• 2021 (WHA74.7): Tek Sağlık yaklaşımının yol gösterici bir çerçeve olarak resmen onaylanması
• 2023 (WHA76): Küresel sağlık sistemlerinin güçlendirilmesi
• 2024 (WHA77): İklim ve sağlık kararları
• 2025 (WHA78):
  👉 Pandemi Anlaşması kabul edildi
  👉 Tek Sağlık, pandemi yönetiminin temel bileşeni olarak tanımlandı.

Bu gelişme, Tek Sağlık’ın ilk kez bağlayıcı uluslararası sağlık hukukuna girmesi açısından kritik bir dönüm noktasıdır.

6. Tek Sağlık Yaklaşımının Küresel Olarak Benimsenmesi

Evrensel üyeliğe rağmen, Tek Sağlık yaklaşımının benimsenmesi DSÖ Üye Devletleri arasında eşit değildir.

Mevcut küresel eğilimler şunları göstermektedir:

• Ulusal sağlık politikalarına artan entegrasyon
• Zoonotik hastalıklar için gözetim sistemlerinin genişletilmesi
• Sektörler arası işbirliğinin güçlendirilmesi

DSÖ, FAO, WOAH ve UNEP ile işbirliği içinde ülkeleri şu yollarla desteklemektedir:

• Teknik rehberlik
• Kapasite geliştirme programları
• Politika çerçeveleri ve ortak eylem planları

Dörtlü ortaklık, küresel uygulamayı ölçeklendirmede merkezi bir rol oynamıştır.

7. Türkiye ve DSÖ’nün Tek Sağlık Alanında İşbirliği

Türkiye, DSÖ’nün kurucu üyelerinden biridir (1948).

Türkiye’nin Tek Sağlık bağlamında DSÖ ile çalışmaları:

Öne çıkan alanlar:

• Zoonotik hastalıklar (Kırım-Kongo Kanamalı Ateşi vb.)
• Antimikrobiyal direnç (AMR) ulusal eylem planları
• Gıda güvenliği
• Pandemi hazırlığı

Zaman çizelgesi:

• 2000 sonrası: Zoonoz programları
• 2010 sonrası: FAO (Gıda ve Tarım Örgütü) - DSÖ iş birlikleri
• 2017 sonrası: AMR ulusal plan
• COVID-19 dönemi: Entegre sağlık yönetimi

Türkiye, özellikle:

👉 Veteriner hekimlik ve halk sağlığı entegrasyonunda
👉 Bölgesel sağlık diplomasisinde önemli bir potansiyele sahiptir

8. Sonuç

Tek Sağlık yaklaşımı, 21. yüzyıl küresel sağlık alanındaki en önemli paradigmalardan biri haline gelmiştir. Dünya Sağlık Örgütü'nün liderliğinde ve FAO, WOAH ve UNEP ile işbirliği sayesinde, Tek Sağlık kavramsal bir çerçeveden yapılandırılmış ve operasyonel bir küresel yönetim modeline dönüşmüştür. Türkiye gibi ülkeler için bu yaklaşımı benimsemek ve kurumsallaştırmak sadece bir zorunluluk değil, aynı zamanda küresel sağlık güvenliğine katkıda bulunmak için bir fırsattır.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni · 9 Mayıs 2026