Tek Sağlık Yaklaşımı: Küresel Aktörler, Tarihsel Gelişim ve Türkiye Perspektifi

Tek Sağlık (One Health), insan, hayvan, bitki ve çevre sağlığını bütüncül bir yaklaşımla ele alan disiplinlerarası bir paradigmadır. Özellikle zoonotik hastalıklar, antimikrobiyal direnç ve çevresel bozulmaların artmasıyla birlikte bu yaklaşım, küresel sağlık yönetişiminin temel unsurlarından biri haline gelmiştir. Bu çalışmada, başta WHO, FAO, WOAH ve UNEP olmak üzere uluslararası kuruluşların Tek Sağlık yaklaşımına bakış açıları, tarihsel gelişimi, ortak girişimleri ve Türkiye’deki yansımaları incelenmektedir.

1. Giriş: Tek Sağlık Kavramı ve Önemi

Tek Sağlık yaklaşımı, insan, hayvan ve ekosistem sağlığının birbirine bağlı olduğu gerçeğinden hareket eder. Bu yaklaşım, sağlık sorunlarının yalnızca tıbbi değil, aynı zamanda çevresel ve sosyo-ekonomik boyutlarıyla ele alınmasını öngörür. World Health Organization (Dünya Sağlık Örgütü) tarafından yapılan tanıma göre Tek Sağlık, “insan, hayvan ve ekosistem sağlığını sürdürülebilir şekilde dengelemeyi ve optimize etmeyi amaçlayan bütüncül bir yaklaşımdır”.

Özellikle COVID-19 pandemisi, zoonotik hastalıkların küresel etkisini açık biçimde ortaya koymuş ve Tek Sağlık yaklaşımını küresel sağlık politikalarının merkezine taşımıştır.

2. Tek Sağlık Yaklaşımının Tarihsel Gelişimi

Tek Sağlık kavramının kökeni 19. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Alman patolog Rudolf Virchow ve öğrencisi William Osler, insan ve hayvan sağlığı arasındaki ilişkiyi ilk kez bilimsel olarak ortaya koymuştur. Modern anlamda kavram ise 1960’larda Calvin Schwabe tarafından “One Medicine – Tek Tıp” yaklaşımıyla sistematize edilmiştir.

2000’li yıllarda SARS, Ebola ve COVID-19 gibi salgınlar, Tek Sağlık yaklaşımının kurumsallaşmasını hızlandırmıştır. 2008 yılında uluslararası kuruluşlar tarafından yayımlanan “One World, One Health – Tek Dünya, Tek Sağlık” stratejik çerçevesi, bu yaklaşımın küresel düzeyde kabul görmesinde önemli bir dönüm noktası olmuştur.

3. Küresel Kuruluşların Tek Sağlık Yaklaşımı

3.1 Dünya Sağlık Örgütü (WHO)

World Health Organization (Dünya Sağlık Örgütü), Tek Sağlık yaklaşımını özellikle bulaşıcı hastalıklar, antimikrobiyal direnç ve gıda güvenliği alanlarında uygulamaktadır. WHO (DSÖ), 2017 yılından itibaren Tek Sağlık konusunu resmi politika belgelerine dahil etmiş ve bu yaklaşımı küresel sağlık güvenliğinin temel bileşeni olarak tanımlamıştır.

WHO’nun yaklaşımı daha çok:

• Pandemi hazırlığı
• Halk sağlığı sistemlerinin güçlendirilmesi
• Küresel sağlık güvenliği

üzerine odaklanmaktadır.

3.2 BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)

Food and Agriculture Organization (FAO), Tek Sağlık yaklaşımını özellikle tarım, hayvancılık ve gıda güvenliği bağlamında ele almaktadır. FAO, 2011 yılında Tek Sağlık stratejik eylem planını yayımlayarak bu alanda kurumsal bir çerçeve oluşturmuştur.

FAO’nun öncelikleri:

• Gıda güvenliği
• Hayvan sağlığı
• Tarımsal sürdürülebilirlik
• Antimikrobiyal dirençle mücadele

olarak öne çıkmaktadır .

3.3 Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH)

World Organisation for Animal Health (WOAH - DHSÖ), hayvan hastalıklarının izlenmesi ve kontrolü konusunda küresel otoritedir. Tek Sağlık yaklaşımında özellikle zoonotik hastalıkların kontrolü ve veteriner sistemlerinin güçlendirilmesi üzerinde durmaktadır.

WOAH, 2008’den itibaren WHO ve FAO ile birlikte Tek Sağlık çerçevesinin oluşturulmasında aktif rol almıştır. 2022 yılında ise UNEP’in katılımıyla oluşan “Dörtlü Yapı” (Quadripartite) içinde yer almıştır.

3.4 Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP)

United Nations Environment Programme (UNEP - BMÇP), Tek Sağlık yaklaşımına çevresel boyutu kazandıran en önemli aktördür. 2021–2022 döneminde sürece dahil edilmesiyle birlikte, çevresel faktörler (iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı, kirlilik) Tek Sağlık politikalarının merkezine yerleşmiştir.

UNEP’in katkıları:

• Ekosistem sağlığı
• İklim değişikliği
• Biyoçeşitlilik
• Çevresel risklerin yönetimi

4. Kurumlararası İş Birliği: Tripartite’den Quadripartite’e

Başlangıçta WHO, FAO ve WOAH arasında kurulan “Tripartite” yapı, 2021–2022 döneminde UNEP’in katılımıyla “Quadripartite” haline gelmiştir. Bu iş birliği, Tek Sağlık yaklaşımının küresel ölçekte kurumsallaşmasını sağlamıştır.

2022 yılında yayımlanan “One Health Joint Plan of Action - Tek Sağlık Ortak Eylem Planı (2022–2026)”, bu iş birliğinin en somut çıktısıdır. Bu plan:

• Zoonotik hastalıkların önlenmesi
• Antimikrobiyal dirençle mücadele
• Gıda güvenliği
• Çevresel risklerin azaltılması

gibi alanlarda ortak eylem hedefleri belirlemiştir .

5. Kuruluşların Tek Sağlık Yaklaşımını Kamuoyu ile Paylaşımı

Uluslararası kuruluşlar Tek Sağlık yaklaşımını kamuoyuna farklı araçlarla aktarmaktadır:

• Küresel raporlar ve eylem planları
• Uluslararası konferanslar
• “One Health Day – Tek Sağlık Günü” gibi farkındalık etkinlikleri
• Akademik yayınlar ve politika belgeleri

Bu süreçte özellikle COVID-19 pandemisi sonrası iletişim faaliyetleri hız kazanmıştır.

6. Kuruluşlar Arası Etkileşim ve Politika Transferi

Tek Sağlık yaklaşımı, çok aktörlü bir yönetişim modeli içinde gelişmektedir. Kuruluşlar birbirlerini şu yollarla etkilemektedir:

• Ortak rapor ve strateji geliştirme
• Veri paylaşımı
• Ortak kriz yönetimi
• Teknik rehberlik

Bu etkileşim, küresel sağlık politikalarında bütüncül bir yaklaşımın oluşmasına katkı sağlamaktadır.

7. Türkiye’de Tek Sağlık Yaklaşımı

Türkiye’de Tek Sağlık yaklaşımı henüz kurumsal olarak tam anlamıyla yapılandırılmamış olmakla birlikte, özellikle aşağıdaki alanlarda gelişim göstermektedir:

• Zoonotik hastalıklarla mücadele
• Tarım ve hayvancılık politikaları
• Halk sağlığı uygulamaları
• Üniversitelerde akademik çalışmalar

Türkiye’de Tek Sağlık yaklaşımının güçlendirilmesi için:

• Kurumlar arası koordinasyonun artırılması
• Ulusal strateji belgesinin oluşturulması
• Akademik ve saha çalışmalarının desteklenmesi

gerekmektedir.

8. Sonuç ve Değerlendirme

Tek Sağlık yaklaşımı, 21. yüzyılın en önemli sağlık paradigmalarından biridir. WHO, FAO, WOAH ve UNEP’in ortak çalışmaları sayesinde bu yaklaşım küresel ölçekte kurumsallaşmıştır. Türkiye’nin de bu sürece aktif katılım sağlaması hem ulusal hem de küresel sağlık güvenliği açısından kritik öneme sahiptir.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni · 4 Mayıs 2026