Bilimsel Düşünce ve Bilim Adamlığı

Bilimsel metodolojinin temelinde "rasyonel akılcı" düşünce geleneği yatar. Rasyonel akılcı düşünce geleneğinin ise kökenleri 16. ve 17. yüzyıllarda Francis Bacon (1561-1626 yılları arasında) tarafından tanımlanmıştır. Bu yüzyıl zaten Avrupa üniversitelerinin kurularak olgunlaşmaya başladıkları dönemdir. Bu sayede bilgi güç olarak addedilerek iki hedef gözetilmiştir;

1. Meslek edindirme
2. "Know How" teşekkülü

Rönesans ve keşifler çağı sonrasında ise bu iki kavramın önemi daha iyi anlaşılmış Araştırma-Sınıflandırma-Uygulama (tetkik-tasnif-tahakkuk) ön plana geçmiştir. Böylece deneyim (experience) olmadan, ne keşif (discovery/discobere) ve ne de salt araştırma güdülenmesinin (invenia) bilim kavramını oluşturmaya yetmeyeceği anlaşılmıştır.

Türkiye'de ise Cumhuriyet döneminde üniversite reformunun devamı niteliğinde Prof. Dr. İhsan Doğramacı'nın gayretleri ile kurulan Hacettepe Üniversitesi, bilhassa tıp alanında önemli bir kilometre taşı olmuştur. Bu üniversitede Prof. Dr. Hüsnü Göksel'in oluşturduğu genel cerrahi ABD’n da yetişen en önemli isim olan Prof. Dr. Mehmet Haberal'ın liderliğinde Hacettepe'de organ transplantasyonu başlamış bir yandan da konuyla ilgili yasal düzenlemelere bizzat Dr. Haberal'ın kendisi öncülük etmiştir. Ülkemizin birçok sıkıntılar yaşadığı 70'lerin sonu ve 80' li yıllarda organ nakli konusunda literatürde deneyim-keşif-araştırma bağlamında "non-hypothetic" rasyonel akılcılık örneği Dr. Haberal ve ekibi tarafından adeta somutlaştırılmıştır. Örneğin, kadavra böbrek naklinde en uzun soğuk iskemi süresi Dr. Haberal tarafından dünya literatürüne bildirilmiştir. Bu konu akademik yaşamımızda bizzat kendisi tarafından biz öğrencilerine şu cümleler ile anlatılmıştır;

1. Literatür diye araştırdıklarınızın doğruluğunu mutlaka sorgulayın
2. Sizin sağaltıcı uygulamalarınıza dair sonuçlarınızın literatür verileri ile uyumluluğuna bakın
3. Literatürün mutlak kesinlik içermeyebileceğini aklınızda tutun
4. Sizin klinik ve deneysel sonuçlarınız siz "rasyonel deneysel akılcılığa" bağlı kaldığınız ve dürüstçe yazdığınız taktirde literatüre gerçek katkı olacaktır.

Şimdi bu yaklaşım ile hipoteze saplanıp hipotezin gerçekleşmesi için istatistiksel yöntemler üzerinden veri manipülasyonu yapmanın önüne geçilmek istendiğini anlamak gerekmektedir. Zira bu yaklaşımın esas alınmasıyla "hypothetic" deneysel akılcılığın beklenen sonuca ulaşmaktaki katı ısrarının, bilim adamını tümdengelimin cenderesine sıkışma tehlikesinden koruyacağını söylemek durumundayız.

İşte, Hocamız Prof. Dr. Mehmet Haberal ile bugün yaptığımız söyleşisinde bizlere vurguladığı bu ilkeler aynı zamanda "know how" oluşturmanın da anahtarıdır.

Prof. Dr. Mahmut Can Yağmurdur MD

16 Mayıs 2026