Güncel Gelişmeler Işığında Veteriner Halk Sağlığı'ndan ‘Tek Sağlık’a’ Düşünce Evrimi

Bu yazı, ilk defa 1980 yılında yayınlanan makalesiyle Veteriner Halk Sağlığı konusunu Türkçe bilim literatürüne kazandırıp, gelişmesine öncülük eden ve 5 Temmuz 2025’te aramızdan ayrılan Veteriner hekimlik eğitiminin ve meslek etiğinin duayeni, Veteriner Hekimliği Tarihi ve Deontoloji Anabilim Dalı Emekli Öğretim Üyesi, bilim tarihinin uluslararası saygın “bilge çınarı” merhum Prof. Dr. Ferruh Dinçer hocamızın aziz hatırasına sonsuz saygı olarak adanmış olup, bir “bilgenin” eserleri ve esinleri yaşasın; mesleki, bilimsel, etik bağlamda ve öğrenenin öğretene “gönül borcu”  ödenmiş olsun diye kaleme alınmıştır.

Günümüzden yaklaşık 50 yıl önce (1975’te) Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve Gıda ve Tarım Örgütü (GTÖ) uzmanlarınca hazırlanan “Veteriner Hekimliğin Halk Sağlığı Uygulamalarına Katkısı” raporunda Veteriner Halk Sağlığı (VHS) şöyle tanımlanmıştır. “Veteriner Halk Sağlığı, veteriner hekimlik mesleğinin bilgi ve becerilerinin ve kaynaklarının insan sağlığının korunması ve sağlığın iyileştirilmesine uygulanmasına adanmış halk sağlığı faaliyetlerinin bileşenidir”. Bu tanımın yapıldığı rapor hazırlandığı dönem koşulları, uluslararası ilişkiler ve özellikle sosyoekolojik dinamikler bakımından anlamlı, sağlığın çok bileşenli faktörlerini yönetme sürecinde “mesleklerarası işbirliği” ilişkilerinin geliştirilmesini vurgulaması açısından son derce önemlidir. Yaklaşık yarım yüzyıl önceki yaşamsal koşullar ve uluslararası ilişkiler bağlamında değerli olan bu raporun hazırlanması ve VHS tanımının disiplinlerarası düşünce temelinde yapılması oldukça ileri bir bütüncül sağlık anlayışını vurgulamaktadır. Ayrıca raporun sağlığın uluslararası üst kuruluşlarının (DSÖ, GTÖ) yönetimlerine kabul ettirilmesi sürecinde çok önemli katkıda bulunmaları nedeniyle Prof. Dr. James H. Steele (1913-2013), Dr. Martin M. Kaplan (1915-2004), Prof. Dr. Adriano Mantovani (1926-2012), Prof. Dr. Calvin Schwabe (1927-2006) gibi öncü ve öngörülü bilim insanlarının uzmanlar komitesinde görev almaları ve bu tarihsel raporda imzalarının bulunması son derece önemli ve stratejik olarak sürdürülebilir niteliktedir. Bu rapor aynı zamanda, hem mesleklerin, ulusal ve uluslararası ölçekte kurumsal sorumluluklarını vurgulaması hem stratejik öngörüsü yüksek olması ve hem de çağın süregelen sağlık sorunlarının çözümünde “disiplinlerarası işbirliğini önceleyen” 20. yüzyılın son çeyreğinde önemli ve oldukça ileri bir girişimdir. Dolayısıyla “Veteriner Hekimliğin Halk Sağlığı Uygulamalarına Katkısı” raporu ve yaratmış olduğu “ortak düşünce” bağlamındaki VHS gereksinimi ve gelişimi tıp (sağlık bilimleri) tarihindeki yerini almış, daha çağdaş gelişmelere, yeni sağlık felsefesine kapı aralamıştır.

Dünya Sağlık Örgütü ve ''Yirmi Birinci Yüzyılda Herkes İçin Sağlık'' Anlayışı

‘Veteriner Hekimliğin Halk Sağlığı Uygulamalarına Katkısı’ raporundan  yaklaşık 25 yıl sonra, 21. yüzyılın hemen başlangıcında (2002’de) DSÖ ''Yirmi Birinci Yüzyılda Herkes İçin Sağlık'' hedefiyle ve “Veteriner Halk Sağlığında Yeni Yaklaşımlar” başlığıyla 907 numaralı Teknik Serisi Raporunu yayımlayarak, raporda Veteriner Halk Sağlığını; ''Veteriner hekimliği biliminin uygulanması yoluyla; insanlığın fiziksel, zihinsel ve sosyal refahı ile tam sağlıklı olması için yapılan tüm çalışmalar” olarak tanımlamıştır. ‘Antroposenik’ tehditler veya “Pandemik Salgınlar Çağı” olarak vurgulanan 21. yüzyılın başlangıcında gerçekleşen bu VHS tanımı DSÖ’nün 1948’de yaptığı “sağlık yalnızca sakatlık ve hastalığın olmayışı değil, bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir” tanımıyla benzerlik gösterdiği gibi aynı zamanda 1975 raporu ve tanımından oldukça ileri bir içerik yaklaşımına ve stratejik öngörüye sahiptir.  Dolayısıyla hem VHS bilimi ve hem insan sağlığı bakımından oldukça kapsamlı ve öngörüsü yüksek bu tanımlama ve sorumlulukla her veteriner hekim, evcil hayvanlarına sağlık hizmeti sunmak, hayvan refahını gözetmek ve korumak, biyomedikal araştırmalar yapmak, araştırmalarda görev üstlenmek veya yeterli gıda hayvanı üretimi ve gıda güvenliğini sağlamak yoluyla halk sağlığına katkıda bulunma sorumluluğunu yüklenmiş olmaktadır. Aynı zamanda VHS, çiftlik ve/veya yaban hayatı hayvanlardan, hayvansal ürünlerden ve çevreden kaynaklanan mikrobik veya mikrobik olmayan tehlikelere maruz kalmayı azaltarak, insan sağlığı üzerinde koruyucu, önleyici etki yaratma potansiyelini taşımaktadır. Bu bağlamıyla, VHS biliminin ilgi alanında bulunan tehdit ve tehlikelere zoonozlar, vektör kaynaklı enfeksiyon hastalıkları ve diğer bulaşıcı hastalıklar, hayvanların beslenme ve/veya sağaltımında kullanılan kimyasallar ve/veya sağaltıcı ilaçlar (her çeşit antimikrobiyaller), ekolojik, mikrobiyolojik zehirlenmeler ve hayvanlara maruz kalma sonucu oluşan yaralanmalar örnek olarak gösterilebilir. Özellikle klasik zoonozlar bağlamında kuşkulu kuduz hayvan ısırık olguları tarih boyunca olduğu gibi, son yüzyılda -özellikle günümüzde- bile hala halk sağlığı ve/veya VHS hizmetleri bakımından ciddi bir sorun olma özelliğini sürdürmektedir. Kuduz olgularından kaynaklanan sağlık sorunlarını çözüm yöntemleri ve süregelen zoonotik sağlık riskleri yönetimi sürecinin kaçınılmaz zorunluluk ve tipik bir VHS hizmeti olduğunu benimsemek ve bu doğrultuda mesleklerarası işbirliğinin uygulamaya konulmasını ve yaşamsallığını vurgulamak gerekir.

Veteriner Halk Sağlığı, Halk Sağlığının Geliştirilmesi ve İnsan Sağlığı ve Gönencine “Bilimsel Köprü” …

Eğer mesleklerarası işbirliği ve sorumluluklara nesnel açıdan bakılır ve herhangi bir “mesleki ego” veya çıkar çatışması yanlışına düşülmezse ve aşağıdaki şekilde tanımlandığı gibi veteriner hekimliğin insan ve hayvan sağlığındaki kilit rolü, meslekler ve kurumlararasındaki “köprü görevi” önyargısız ve ortak gönenç yaklaşımıyla değerlendirilir ise  insanlığın “tam bir iyilik haline” biraz daha yaklaşılmış olacak, süregelen ‘Antroposenik’ tehditler süreci sonlanacaktır.

Diğer bir ifadeyle söylemek gerekirse, hem aşağıda verilen şekilde vurgulanan tarihsel gelişim süreçleri ve sağlıkta yeni paradigma değişimleri ile günümüzde süregelen sosyoekolojik dinamikler hem de benzer sağlık sorunları ve sosyoekonomik nedenlerden dolayı Dr. Calvin Schwabe’nin değimiyle “Veteriner Halk Sağlığı, veteriner hekimlik bilimi ile halk sağlığının kesiştiği noktada yer alan hem hayvanların hem de insanların sağlığını koruyan ve geliştiren bir disiplindir.” Bu bağlamda, hem VHS’nın ortaya çıkışının nedenleri, tarihsel koşulları ve hem de “Tek Sağlık Düşüncesinin” ortaya çıkışını tetikleyen 19. yüzyılın sosyoekonomik koşulları ve düşünceye öncülük eden bilim insanlarının öngörüleri, yaklaşık 200 yıllık gelişim sürecinde olgunlaşan görüş ve stratejiler dikkate alınmalıdır. Aynı zamanda ve süreç içinde zoonotik enfeksiyonlar (özellikle son yarım yüzyılda tanımlanan “yeniçıkan patojenler” veya “yeniçıkan zoonotik enfeksiyonlar”) başta olmak üzere insan ve hayvan “sağlığının” ekolojik ve sosyoekonomik tehditleri mesleklerarası işbirliği anlayışını zorunlu kılmış, süreci  hızlandırmış ve 20. yüzyılın son çeyreğinde (1965-2002) “Tek Tıp” yaklaşımının gündeme gelmesini sağlamış; insan ve hayvanlardaki “ortak düşmanlar” -zoonotik patojenler veya salgınlar- ile mücadelede hekimler ve veteriner hekimler arasında epidemiyolojik veri ve klinik deneyim paylaşımının önemli ve gerekli olduğu anlaşılmış, mesleklerarası ve disiplinlerarası işbirliği gereksinimi her zamankinden daha çok öne çıkmıştır. Tıpkı büyük bir “dominotaşı etkisi” gibi zincirleme devam eden yeni sağlık sorunları aynı zamanda yeni arayışların -yeni paradigmaların oluşmasının- yolunu açmış, sağlık alanında bütüncül düşünce yaklaşımı öne çıkmıştır.

Yirmibirinci Yüzyılın “Bağlantılılık, Karmaşıklık, Öngörülemezlik” Dinamikleri ve “Tek Sağlık Düşüncesinin” Tarihsel Evrimi

Özellikle son çeyrek yüzyıllık birikim ve deneyimler bu yönüyle doğru değerlendirilmeli, uluslararası ölçekte oldukça benimsenen ve aşağıdaki şekilde vurgulanan “Tek Sağlık Düşüncesinin Tarihsel Evrimi” süreci önyargısız, nesnel bakış açısıyla yorumlanmalı, tarihsel süreçteki paradigma geçişleri doğru anlaşılmalı, sağlık alanında gelecek stratejileri planlanırken bu çağdaş bütüncül paradigma hiçbir zaman gözardı edilmemelidir.

Dolayısıyla, bu yazıda tartıştığımız konular mesleklerarası işbirliği bağlamıyla değerlendirilmeli ve bir üstteki şekilde ve yukarıda verilen zaman çizelgesindeki gibi, hem sağlığın uluslararası üst kuruluşları (Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü -DHSÖ, Birleşmiş Milletler Çevre Programı-BMÇP ile DSÖ, GTÖ,) ve hem de tıp fakülteleri, veteriner fakülteleri ve çevre bilimleri fakültelerindeki eğitim programları ve araştırmacı eğilimleri ile değerlendirildiğinde; VHS’nin doğuşunu ve gelişmesini yakından izleyen başta Dr. James H. Steele ve  Dr. Calvin Schwabe gibi önemli duayenler ile DSÖ’nün 1975 raporunun hazırlanmasına öncülük eden diğer bilim insanlarının yaklaşımlarına ve bilimsel çalışmalarına yakından bakıldığında sanki 21. yüzyılda adı konulmamış bir düşünsel paradigma evrimi gerçekleşmiş, çağın Karmaşık Sağlık Sorunları (KSS’ler) bu yeni paradigma kapsamında, küresel ölçekte değerlendirilmeye başlanmıştır. Bu bağlamıyla ve eğer, hem hekimliğin (tıbbın) 2500 yıldan fazla olan tarihsel gelişimi ve birikimi dikkate alınır, hem insan sağlığını doğrudan veya dolaylı etkileyen sağlık tehditleri ve bu tehditlerin çözümüne önemli bilimsel katkıları olan veteriner hekimlik mesleğinin öncülerinin yaklaşık 80-100 yıllık süreçte yaptıkları çalışmaları ve bilimsel öngörüleri iyi değerlendirilirse ve hem de yukarıdaki şekilde verilen yaklaşık 200 yıllık düşünsel ve mesleki deneyimler dikkate alınırsa; 21. yüzyılın hemen başında Veteriner Halk Sağlığı’ndan Tek Sağlık Düşüncesine evrilme olduğunu saptamak yanlış olmadığı gibi, bu aşama Pandemiler Çağında, “Antroposenik” bir sonuç olarak değerlendirilmelidir. VHS’nın bu “kronolojik dönüşümü” tablodaki gibidir.

Dolayısıyla, bu yazıda tartıştığımız konular mesleklerarası işbirliği bağlamıyla değerlendirilmeli ve bir üstteki şekilde ve yukarıda verilen zaman çizelgesindeki gibi, hem sağlığın uluslararası üst kuruluşları (Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü -DHSÖ, Birleşmiş Milletler Çevre Programı-BMÇP ile DSÖ, GTÖ,) ve hem de tıp fakülteleri, veteriner fakülteleri ve çevre bilimleri fakültelerindeki eğitim programları ve araştırmacı eğilimleri ile değerlendirildiğinde; VHS’nin doğuşunu ve gelişmesini yakından izleyen başta Dr. James H. Steele ve  Dr. Calvin Schwabe gibi önemli duayenler ile DSÖ’nün 1975 raporunun hazırlanmasına öncülük eden diğer bilim insanlarının yaklaşımlarına ve bilimsel çalışmalarına yakından bakıldığında sanki 21. yüzyılda adı konulmamış bir düşünsel paradigma evrimi gerçekleşmiş, çağın Karmaşık Sağlık Sorunları (KSS’ler) bu yeni paradigma kapsamında, küresel ölçekte değerlendirilmeye başlanmıştır. Bu bağlamıyla ve eğer, hem hekimliğin (tıbbın) 2500 yıldan fazla olan tarihsel gelişimi ve birikimi dikkate alınır, hem insan sağlığını doğrudan veya dolaylı etkileyen sağlık tehditleri ve bu tehditlerin çözümüne önemli bilimsel katkıları olan veteriner hekimlik mesleğinin öncülerinin yaklaşık 80-100 yıllık süreçte yaptıkları çalışmaları ve bilimsel öngörüleri iyi değerlendirilirse ve hem de yukarıdaki şekilde verilen yaklaşık 200 yıllık düşünsel ve mesleki deneyimler dikkate alınırsa; 21. yüzyılın hemen başında Veteriner Halk Sağlığı’ndan Tek Sağlık Düşüncesine evrilme olduğunu saptamak yanlış olmadığı gibi, bu aşama Pandemiler Çağında, “Antroposenik” bir sonuç olarak değerlendirilmelidir. VHS’nın bu “kronolojik dönüşümü” tablodaki gibidir.

Dolayısıyla, bu yazıda tartıştığımız konular mesleklerarası işbirliği bağlamıyla değerlendirilmeli ve bir üstteki şekilde ve yukarıda verilen zaman çizelgesindeki gibi, hem sağlığın uluslararası üst kuruluşları (Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü -DHSÖ, Birleşmiş Milletler Çevre Programı-BMÇP ile DSÖ, GTÖ,) ve hem de tıp fakülteleri, veteriner fakülteleri ve çevre bilimleri fakültelerindeki eğitim programları ve araştırmacı eğilimleri ile değerlendirildiğinde; VHS’nin doğuşunu ve gelişmesini yakından izleyen başta Dr. James H. Steele ve  Dr. Calvin Schwabe gibi önemli duayenler ile DSÖ’nün 1975 raporunun hazırlanmasına öncülük eden diğer bilim insanlarının yaklaşımlarına ve bilimsel çalışmalarına yakından bakıldığında sanki 21. yüzyılda adı konulmamış bir düşünsel paradigma evrimi gerçekleşmiş, çağın Karmaşık Sağlık Sorunları (KSS’ler) bu yeni paradigma kapsamında, küresel ölçekte değerlendirilmeye başlanmıştır. Bu bağlamıyla ve eğer, hem hekimliğin (tıbbın) 2500 yıldan fazla olan tarihsel gelişimi ve birikimi dikkate alınır, hem insan sağlığını doğrudan veya dolaylı etkileyen sağlık tehditleri ve bu tehditlerin çözümüne önemli bilimsel katkıları olan veteriner hekimlik mesleğinin öncülerinin yaklaşık 80-100 yıllık süreçte yaptıkları çalışmaları ve bilimsel öngörüleri iyi değerlendirilirse ve hem de yukarıdaki şekilde verilen yaklaşık 200 yıllık düşünsel ve mesleki deneyimler dikkate alınırsa; 21. yüzyılın hemen başında Veteriner Halk Sağlığı’ndan Tek Sağlık Düşüncesine evrilme olduğunu saptamak yanlış olmadığı gibi, bu aşama Pandemiler Çağında, “Antroposenik” bir sonuç olarak değerlendirilmelidir. VHS’nın bu “kronolojik dönüşümü” tablodaki gibidir.

Dolayısıyla, bu yazıda tartıştığımız konular mesleklerarası işbirliği bağlamıyla değerlendirilmeli ve bir üstteki şekilde ve yukarıda verilen zaman çizelgesindeki gibi, hem sağlığın uluslararası üst kuruluşları (Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü -DHSÖ, Birleşmiş Milletler Çevre Programı-BMÇP ile DSÖ, GTÖ,) ve hem de tıp fakülteleri, veteriner fakülteleri ve çevre bilimleri fakültelerindeki eğitim programları ve araştırmacı eğilimleri ile değerlendirildiğinde; VHS’nin doğuşunu ve gelişmesini yakından izleyen başta Dr. James H. Steele ve  Dr. Calvin Schwabe gibi önemli duayenler ile DSÖ’nün 1975 raporunun hazırlanmasına öncülük eden diğer bilim insanlarının yaklaşımlarına ve bilimsel çalışmalarına yakından bakıldığında sanki 21. yüzyılda adı konulmamış bir düşünsel paradigma evrimi gerçekleşmiş, çağın Karmaşık Sağlık Sorunları (KSS’ler) bu yeni paradigma kapsamında, küresel ölçekte değerlendirilmeye başlanmıştır. Bu bağlamıyla ve eğer, hem hekimliğin (tıbbın) 2500 yıldan fazla olan tarihsel gelişimi ve birikimi dikkate alınır, hem insan sağlığını doğrudan veya dolaylı etkileyen sağlık tehditleri ve bu tehditlerin çözümüne önemli bilimsel katkıları olan veteriner hekimlik mesleğinin öncülerinin yaklaşık 80-100 yıllık süreçte yaptıkları çalışmaları ve bilimsel öngörüleri iyi değerlendirilirse ve hem de yukarıdaki şekilde verilen yaklaşık 200 yıllık düşünsel ve mesleki deneyimler dikkate alınırsa; 21. yüzyılın hemen başında Veteriner Halk Sağlığı’ndan Tek Sağlık Düşüncesine evrilme olduğunu saptamak yanlış olmadığı gibi, bu aşama Pandemiler Çağında, “Antroposenik” bir sonuç olarak değerlendirilmelidir. VHS’nın bu “kronolojik dönüşümü” tablodaki gibidir. 

Dolayısıyla, bu yazıda tartıştığımız konular mesleklerarası işbirliği bağlamıyla değerlendirilmeli ve bir üstteki şekilde ve yukarıda verilen zaman çizelgesindeki gibi, hem sağlığın uluslararası üst kuruluşları (Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü -DHSÖ, Birleşmiş Milletler Çevre Programı-BMÇP ile DSÖ, GTÖ,) ve hem de tıp fakülteleri, veteriner fakülteleri ve çevre bilimleri fakültelerindeki eğitim programları ve araştırmacı eğilimleri ile değerlendirildiğinde; VHS’nin doğuşunu ve gelişmesini yakından izleyen başta Dr. James H. Steele ve  Dr. Calvin Schwabe gibi önemli duayenler ile DSÖ’nün 1975 raporunun hazırlanmasına öncülük eden diğer bilim insanlarının yaklaşımlarına ve bilimsel çalışmalarına yakından bakıldığında sanki 21. yüzyılda adı konulmamış bir düşünsel paradigma evrimi gerçekleşmiş, çağın Karmaşık Sağlık Sorunları (KSS’ler) bu yeni paradigma kapsamında, küresel ölçekte değerlendirilmeye başlanmıştır. Bu bağlamıyla ve eğer, hem hekimliğin (tıbbın) 2500 yıldan fazla olan tarihsel gelişimi ve birikimi dikkate alınır, hem insan sağlığını doğrudan veya dolaylı etkileyen sağlık tehditleri ve bu tehditlerin çözümüne önemli bilimsel katkıları olan veteriner hekimlik mesleğinin öncülerinin yaklaşık 80-100 yıllık süreçte yaptıkları çalışmaları ve bilimsel öngörüleri iyi değerlendirilirse ve hem de yukarıdaki şekilde verilen yaklaşık 200 yıllık düşünsel ve mesleki deneyimler dikkate alınırsa; 21. yüzyılın hemen başında Veteriner Halk Sağlığı’ndan Tek Sağlık Düşüncesine evrilme olduğunu saptamak yanlış olmadığı gibi, bu aşama Pandemiler Çağında, “Antroposenik” bir sonuç olarak değerlendirilmelidir. VHS’nın bu “kronolojik dönüşümü” tablodaki gibidir.

“Veteriner Halk Sağlığı” ve “Tek Sağlık” Yaklaşımının Karşılaştırılması

Ortaya çıkış nedenleri ve tarihsel gelişimine bakıldığında VHS daha çok insan sağlığını korumaya yönelik bir hekimlik aracı olarak konumlanırken, TSD daha geniş bir sistem yaklaşımını benimsemekte, KSS’lerin çözümünde, süregelen tehdit ve tehlikelerin önlenmesinde daha geniş bir mesleki etik sorumluluğu ile “disiplinlerötesi düşünce” yaklaşımını öncelemektedir. Son yarım yüzyıllık bilimsel gelişmeler ve “sağlık tehditlerinin küreselleşmesi olgusu” dikkate alınırsa, VHS’den TSD’ne paradigma değişimi veya düşünce evrimi aşağıdaki tabloda verildiği şekilde özetlenebilir.

Hem üstteki paradigma değişimi tablosu ve hem de aşağıdaki “temel konular” tablosunda verilenler Veteriner Halk Sağlığı ve Tek Sağlık yaklaşımları ve bunların zamansal kapsam ve içerik değişimleri karşılaştırmalı olarak ve bir süreklilik içinde değerlendirilirse, bu yazıda açıklanan düşünce sentezinin kapsayıcılık, uygulanabilirlik ve sürdürülebilirlik açısından ne derece yaşamsal önemde ve stratejik değerde olduğu anlaşılacak; “disiplinlerarası” veya “mesleklerarası işbirliği” gereksiniminin ne kadar yaşamsal önemde olduğu kendiliğinden ortaya çıkacaktır. Fakat her şeyden önce, yaklaşık yüzyıllık paradigma değişimini ilgili meslek mensuplarının, akademisyenler ve sağlığın paydaşlarının doğru anlaması ve yeni sağlık paradigmasını (TSD) içselleştirmesi ve kurumsallaşması için önyargısız çaba göstermesi gerekir.

Günümüzün hızlı iletişim olanakları ve bilimsel gelişmeleri dikkate alınarak, Türkiye'nin bu gelişmelerden etkilendiğini göz önünde bulundurarak, bir ulusal değerlendirme yapmakta yarar var. Bu bağlamda, Türkiye’nin 2007 yılından beri TSD hakkındaki gelişmeleri izlediği ve Tek Sağlığın geliştirilmesi, yaygınlaştırılması yönünde mesleki çabaların (panel, konferans, sempozyum) geliştirildiğini ve çabaların son 5 yılda yoğunluk kazandığını vurgulamak gerekir. Bütün bunlarla birlikte bence, günümüzde asıl mesele, tartışılması gereken konu şu olmalı: yakın gelecekte ve 21. yüzyıl boyunca etkin, işlevsel Tek Sağlık mı? Yoksa Veteriner Halk Sağlığı mı?

Eğer Tek Sağlık yolculuğunda son 23 yıllık gelişmelere bakılırsa, gerek hekimliğin 2.500 yıllık birikimleri, gerek modern veteriner hekimliğin 263 yıllık deneyimleri ve gerekse 21. yüzyılın disiplinarası veya mesleklerarası işbirliği sorumluluk ve  paylaşımı ve KSS’lerin çözümü için disiplinlerarası -hatta disiplinlerötesi- yaklaşım çalışmalarına bakıldığında bu öngörünün, yani sağlık alanında Veteriner Halk Sağlığı’ndan Tek Sağlık yaklaşımına veya Tek Sağlık Düşüncesine evrimleşmenin olduğunu söylemek yanıltıcı olmayacaktır. 

Basit bir yaklaşımla bu düşünce evrimini veya paradigma değişimini desteklemek amacıyla şu örneği ve sayısal verileri vurgulamakta yarar var. “Google akademik” arama motorunda 2000-2026 yıllarını kapsayacak şekilde tarama yapıldığında "Veterinary Public Health-VHS" teriminin (27.800) ve "One Health-TS " teriminin ise (647.000) kez kullanıldığı görülecektir. Benzer şekilde ve sadece 2026 yılının “ilk 3 ayını” kapsayacak şekilde tarama yapıldığında sırasıyla VHS (652), TS (12.700) kez kullanıldığı görülecektir. Burada “basit gibi görünen” tarama sayıları bize şunu söylüyor: 21. yüzyılın ikinci çeyreğinde bilim insanları ve araştırmacılar VHS’den daha çok TSD yaklaşımı ile ilgileniyor, araştırma yapıyor ve makalelerinde TSD’ni tartışıyorlar. Aynı zamanda yukarıdaki “temel konular” karşılaştırmalı tablosu da bu sayısal veriler bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.

Hem yukarıda verilen basit araştırma sayıları, hem karşılaştırma tablosundaki konu kapsamı ve güncel değişimler ve hem de Dr. Calvin Schwabe'nin vurguladığı “…veteriner hekimlik ile insan hekimliği aynı paradigmadan beslenir, birbirlerini tamamlarlar” sözü ya da Dr. Rudolf Virchow’un “İnsan hekimliği ile veteriner hekimlik arasında ayırıcı bir çizgi yoktur, olmamalıdır da.” bilimsel öngörüsü dikkate alınarak şu vurguyu yinelemek gerekir. Hekimlik mesleğinin veya daha geniş kapsamıyla sağlık meslek mensuplarının yaklaşık son 200 yıllık süreçte elde ettikleri deneyimler ve antibiyotiklerden, antivirallerin keşfine, aşı, serum, antiserum üretiminden kök hücre çalışmalarına ve organ nakillerine, immmünoterapilere kadar pek çok ortak klinik başarılar ve hekimlik kazanımları yukarıda tanımlanan bağlamıyla gözden geçirilmelidir. Eğer 20. yüzyılın ilk yarısında gündeme gelen Veteriner Halk Sağlığı ile 20. yüzyılın son çeyreğinde tanımlanan Tek Tıp deneyimleri ve öncülerin öngörüleri güncellenerek kullanılıp Tek Sağlık Düşüncesinin kapsamını genişletilirse ve hekimlerin, veteriner hekimlerin, çevre sağlığı uzmanlarının, çevre bilimcilerinin ve diğer sağlık paydaşlarının birlikte çalıştığı disiplinlerötesi bilimsel düşünce kültürü olgunlaşacağı ve sürdürülebilirlik kazanacağı söylenebilir.

Kuşkusuz bu disiplinlerötesi bilimsel düşünce kültürünün yaygınlaştırılması, akademik ortamlarda işlevselleştirilmesi için burada en önemli, en kapsayıcı görev ve sorumluluk mesleklerinin “doğası gereği” veteriner hekimlere düşmektedir. Sağlıklı, sürdürülebilir nitelikte bir insan sağlığının olabilmesi için hayvan sağlığının, bitki sağlığının, çevre sağlığının önemsenmesi, öncelenmesi ve gelecek stratejilerinin bu bağlamda oluşturulması zorunlu olmaktadır, Dolayısıyla yine Dr. Calvin Schwabe'nin deyimiyle “…veterinere kimlik, bir yanında insan hekimliği, diğer yanında tarım bilimleri, çevre bilimleri olmak üzere iki büyük bilim topluluğunun orta yerinde yer almaktadır.” Bu bağlamda, 21. yüzyılın KSS’leri ile başa çıkabilmek için geçmişin bilimsel deneyim ve birikimlerini kullanarak, 21. yüzyılın sorunlarıyla mücadele edebilmek için her şeyden önce ve öncelikle bu dört mesleki kuruluşun (Tıp, Veteriner Hekimlik, Tarım Bilimleri, Çevre Bilimleri) sorumluluk paylaşımlarını önyargısız kabul edilmesi gerekmektedir. Bu düşünce yaklaşımı 21. yüzyılı doğru okumak ve 22. yüzyıla emin adımlarla ilerlemek demektir. Burada bütün mesele bu yeni sağlık paradigmasına veya Tek Sağlık Felsefesine önyargısız yaklaşmakla ve eleştirel düşünce yöntemiyle “mesleki ego”lardan kurtulmakla yakından ilişkilidir. Bütün bu gelişmeler ve güncel veriler ışığında inanıyorum ki, insanlığın Antroposenik tehditlerden veya kronikleşen KSS’lerinden kurtuluşu dinamik ve devingen Tek Sağlık Felsefenin savunulması ve TSD’nin yaşamsallaştırılması iradesine bağlıdır. 

Özetlemek gerekirse, hem “hekimlik bilim ve sanatının” tarihsel deneyim ve birikimlerini güncelleyerek günümüze gelinen süreci analiz etmek ve hem de 21. yüzyılın ilk çeyreğinde olgunlaşan bütüncül sağlık paradigmasının -Tek Sağlık Düşüncesinin (TSD)- disiplinlerarası ve/veya mesleklerarası işbirliği potansiyelini doğru değerlendirerek, yakın geleceği etkin ve sürdürülebilir özellikte yorumlamak ve her türlü “mesleki veya disipliner egolardan” arınmış olarak çağımızın KSS’lerini doğru değerlendirmek ve  süregelen “mikrobiyo-sosyoekolojik” tehditlerden sakınmak için şunları vurgulamak gerekmektedir.

Öncelikle VHS biliminin özünün işlevselleştirilmesi ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için 21. yüzyıl paradigması olan Tek Sağlık Düşünce yaklaşımına önem ve öncelik verilmelidir.

VHS’nın daha çok insan ve hayvan sağlığına odaklanan ve temelde halk sağlığını önceleyen bir sağlık yaklaşımı olup, Tek Sağlık kadar insan, hayvan, bitki, çevre ve ekosistem (İHBÇE)-sağlığını yeterince kapsamadığını, bu yaklaşım yetersizliği veya kapsam eksikliğinin günümüzün mikrobik ve/veya mikrobik olmayan KSS’lerinin çözümünde yetersiz kaldığını kabul etmek ve nedenlerini çok-boyutlu sorgulamak gerekmektedir.

Her şeyden önce hem VHS’nın ve hem de TSD’nin işlevselliğinin ve sürdürülebilirliğinin sağlanmasında, bu kapsamda sağlık yönetişiminde “veteriner hekimlik meslek ve sanatının” gerekliliği, vazgeçilmezliği ile her türlü sağlık risk ve tehlikelerine karşı merkezi rolünün korunması gerektiği anlaşılmalı, bu konudaki “geleneksel inkârcı tutum ve politikalar” terk edilmelidir.

Eğer, hem VHS’nın katılımcı ve çözümsel potansiyeli ve hem de TSD’nin disiplinlerarası işbirliği ve iletişim kültürü ile 21. yüzyıl KSS’lerinin etkin çözümüne sağladığı/sağlayacağı yararlar gözardı edilirse ve hala epidemik ve/veya pandemik salgınlarla mücadele stratejileri “geleneksel ve tekil klinik sağaltım yöntemlerine indirgenirse”, dün olduğu gibi yakın bir gelecekte de “COVID-19 Zoonotik Pandemik Salgını” benzeri bir “mikrobiyal fırtınanın” olmayacağını kimse garanti edemez, edilememektedir de. Bu bağlamda, Prof. Dr. Ferruh Dinçer hocamızın şu sözü ve tarihsel saptaması anlamlıdır. “Bütün bilim insanları, bütün meslek tarihçileri şu noktada hem fikirdirler: dünyada, insanlığı hayvan hastalıkları, hayvan salgınları kadar felaketlere sürükleyen hiçbir felaket yoktur… Neden?”

Çağımızın Mikrobiyal tehditlerinin acımasızlığı ve ortaya çıkışlarındaki belirsizlikler üzerine Prof. Dr. Joshua Lederberg şöyle diyor: “…Şurası çok açıktır ki, bildiğimiz Yeniçıkan Enfeksiyonlar hiçbir sınır tanımadan, yaşam tarzı, kültür, etnik köken veya sosyoekonomik durumuna bakmaksızın her yerde, her yaşta herkesi etkileyebilir.” Mikroorganizmaların çok yönlü potansiyel tehdit olmaları konusunda bir meslek ve bilim tarihçisi (Prof. Dr. Ferruh Dinçer) ile bir bakteri genetikçisi ve mikrobiyoloğun (Prof. Dr. Joshua Lederberg) VHS’nın veya TSD’nin adını anmasalar da farklı zaman dilimlerinde toplumu, bilim dünyasını nasıl uyardıklarını ve bilim tarihine önemli not düştüklerini vurgulamak gerekir.

Sonuç olarak, sözlerimi Başeditörlüğünü yaptığım ve Aralık 2022’de yayımlanan “Tek Sağlık, 21.Yüzyılın Karmaşık Sağlık Sorunlarıyla Yüzleşmek” kitabımıza önsöz yazan merhum Prof. Dr. Ferruh Dinçer hocamızın cümleleriyle bitiriyor, kendilerini bir kez daha rahmetle anıyor, saygın eser ve ‘esinlerinden’ oluşan bilgelik hatırasını sonsuz saygıyla ve içtenlikle selamlıyorum... 

“ (…) yalnızca bu örneklerin bile “Tek Sağlık” düşüncesinin, “anlamını, önemini, yararlılığını ve uygulama alanının gelecekteki ufkunun genişliğini sergilediği” söylenebilir. Mesleğimde geçirdiğim yıllar, bilimsel birikimim ve yaşamsal tanıklıklarımla söyleyebilirim ki; son yıllarda varlığını iyice hissettiğimiz iklim değişikliği ve ekotoksikolojik sağlık sorunları ve henüz bitmemiş olan COVID-19 zoonotik pandemisi dikkate alınır ise Tek Sağlık Düşüncesi, 21. yüzyıl Karmaşık Sağlık Sorunlarının çözümü için önemli bir çıkış yoludur. Yeter ki uygulansın. Yeter ki genç araştırmacılar, yukarıda örneklerini verdiğim, geçmişin deneyimlerini özümseyerek, güncel yaklaşımlarla geleceğe taşısınlar. Öğrencilerim, ülkemizin genç araştırmacıları ve bilim insanlarının da bu alanda başarılı olacağına olan inancımı koruyarak… 3 Kasım 2022”

Dr. Rüştü Taştan DVM PhD.

1 Mayıs 2026