Avrupa Birliği'nde Tek Sağlık Yaklaşımı: Tarihsel Gelişim, Kurumsallaşma, Küresel Etki ve Türkiye-AB İlişkileri

Giriş

Tek Sağlık (One Health) yaklaşımı, insan, hayvan, bitki ve çevre sağlığının birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceği anlayışına dayanmaktadır. Son yirmi yılda ortaya çıkan zoonotik hastalıklar, antimikrobiyal direnç, iklim değişikliği, biyolojik tehditler ve gıda güvenliği sorunları, Avrupa Birliği'nin sağlık politikalarını yeniden şekillendirmiştir.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH) ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından desteklenen Tek Sağlık yaklaşımı, Avrupa Birliği tarafından da stratejik bir yönetişim modeli olarak benimsenmiştir.

Bugün Avrupa Birliği, Tek Sağlık yaklaşımını yalnızca halk sağlığı alanında değil; tarım, gıda güvenliği, veteriner hizmetleri, çevre koruma, iklim politikaları, araştırma-geliştirme faaliyetleri ve uluslararası ilişkiler alanlarında da uygulamaya çalışmaktadır.

Avrupa Birliği'nde Tek Sağlık Yaklaşımının Tarihsel Gelişimi

AB'nin Tek Sağlık yaklaşımına yönelmesinde üç temel gelişme etkili olmuştur:

1. 1990'lı yıllarda ortaya çıkan BSE (Deli Dana) krizi,
2. Kuş Gribi ve Domuz Gribi salgınları,
3. Antimikrobiyal direncin küresel bir tehdit haline gelmesi.

1990'lı yılların sonlarında yaşanan BSE krizi, insan ve hayvan sağlığının birbirinden ayrı ele alınamayacağını göstermiştir.

Bunun sonucunda:

• Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA),
• Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC),
• Avrupa İlaç Ajansı (EMA),

gibi kurumlar arasında daha yakın iş birliği geliştirilmeye başlanmıştır.

2017 yılında Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanan "European One Health Action Plan Against Antimicrobial Resistance" (Antimikrobiyal Dirençle Mücadele için Avrupa Tek Sağlık Eylem Planı) ise AB'nin Tek Sağlık yaklaşımını resmî politika haline getiren dönüm noktalarından biri olmuştur. Bu plan üç temel sütun üzerine kurulmuştur:

• Avrupa'yı iyi uygulama bölgesi haline getirmek,
• Araştırma ve inovasyonu güçlendirmek,
• Küresel gündemi şekillendirmek.

AB'de Tek Sağlık Kurumsallaşması

Günümüzde Avrupa Birliği'nin Tek Sağlık yapılanmasının merkezinde beş kurum bulunmaktadır:

Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC)

Salgın hastalıkların izlenmesi, erken uyarı sistemleri ve epidemiyolojik analizlerden sorumludur.

Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA)

Gıda zinciri güvenliği, zoonotik hastalıklar ve hayvan sağlığı risklerini değerlendirir.

Avrupa İlaç Ajansı (EMA)

İnsan ve veteriner ilaçları ile antimikrobiyal kullanım politikalarını düzenler.

Avrupa Çevre Ajansı (EEA)

Çevresel risklerin insan ve hayvan sağlığı üzerindeki etkilerini inceler.

Avrupa Kimyasallar Ajansı (ECHA)

Kimyasalların çevre ve insan sağlığı üzerindeki etkilerini değerlendirir.

2023 yılında bu kurumlar arasında oluşturulan "Cross-Agency One Health Task Force" (Kurumlararası Tek Sağlık Görev Gücü) Avrupa'nın ilk resmî kurumlararası Tek Sağlık platformu olmuştur.

Tarım ve Gıda Sistemlerinde Tek Sağlık

Avrupa Birliği'nin "Farm to Fork Strategy" (Çiftlikten Sofraya Stratejisi) Tek Sağlık yaklaşımının en görünür uygulamalarından biridir.

Bu strateji:

• Güvenli gıda üretimi,
• Hayvan refahı,
• Pestisit kullanımının azaltılması,
• Sürdürülebilir tarım,
• Çevresel etkilerin azaltılması,

hedeflerini bir araya getirmektedir.

AB, gıda güvenliğini yalnızca üretim aşamasıyla değil; toprak, su, biyolojik çeşitlilik ve tüketici sağlığı ile birlikte değerlendirmektedir.

Hayvan Sağlığı ve Zoonotik Riskler

COVID-19 pandemisi, zoonotik hastalıkların küresel etkisini yeniden ortaya koymuştur.

AB politikalarında:

• Kuduz,
• Kuş Gribi,
• Batı Nil Virüsü,
• Salmonella,
• Campylobacter,

gibi zoonotik hastalıklar düzenli olarak izlenmektedir.

AB ülkeleri arasında ortak sürveyans sistemleri kurulmuş ve veteriner-halk sağlığı iş birliği güçlendirilmiştir.

Antimikrobiyal Direnç ve Tek Sağlık

AB'nin Tek Sağlık politikalarının merkezinde antimikrobiyal direnç (AMR) bulunmaktadır.

2017 Avrupa Tek Sağlık Eylem Planı ve 2023 AB Konsey Tavsiye Kararı ile:

• İnsanlarda antibiyotik kullanımı,
• Veterinerlikte antibiyotik kullanımı,
• Çevresel antibiyotik kalıntıları,

ortak bir çerçevede ele alınmıştır.

AB, AMR'yi yalnızca sağlık sorunu değil aynı zamanda ekonomik ve güvenlik sorunu olarak değerlendirmektedir.

İklim Değişikliği, Çevre ve Ekosistem Perspektifi

Avrupa Çevre Ajansı son yıllarda Tek Sağlık yaklaşımını iklim değişikliği politikalarının merkezine yerleştirmiştir.

Çünkü:

• Sıcaklık artışları,
• Vektör kaynaklı hastalıklar,
• Biyolojik çeşitlilik kaybı,
• Kuraklık,
• Gıda güvensizliği,

doğrudan sağlık sonuçları doğurmaktadır.

Bu nedenle Avrupa Yeşil Mutabakatı (European Green Deal) ve Tek Sağlık yaklaşımı birbirini tamamlayan stratejiler olarak değerlendirilmektedir.

Avrupa Birliği'nin Küresel Tek Sağlık Yönetişimindeki Rolü

AB günümüzde WHO, FAO, WOAH ve UNEP ile yakın iş birliği yürütmektedir.

Özellikle:

• Pandemi hazırlıkları,
• Antimikrobiyal direnç,
• Gıda güvenliği,
• İklim değişikliği,
• Biyoçeşitlilik,

alanlarında küresel finansman sağlayan başlıca aktörlerden biridir.

AB ayrıca Afrika, Orta Asya ve Akdeniz ülkelerinde Tek Sağlık projelerini desteklemektedir.

Türkiye-AB İlişkileri ve Tek Sağlık Perspektifi

Türkiye-AB ilişkileri 1959 yılında başlamış, 1963 Ankara Anlaşması ile kurumsal çerçeveye kavuşmuştur.

1996 yılında Gümrük Birliği'nin yürürlüğe girmesi, özellikle gıda güvenliği ve veterinerlik mevzuatında AB standartlarının Türkiye'ye uyum sürecini hızlandırmıştır.

2005 yılında başlayan tam üyelik müzakereleri kapsamında:

• Gıda Güvenliği,
• Veterinerlik,
• Bitki Sağlığı,
• Çevre,
• Tüketicinin Korunması,

başlıkları Tek Sağlık yaklaşımı açısından büyük önem taşımaktadır.

Türkiye son yıllarda:

• Zoonotik hastalık izleme sistemleri,
• Veteriner halk sağlığı uygulamaları,
• Antimikrobiyal direnç programları,
• Gıda güvenliği standartları,

alanlarında AB mevzuatına önemli ölçüde uyum sağlamıştır.

Tek Sağlık Açısından Türkiye İçin Fırsatlar

AB'nin Tek Sağlık politikaları Türkiye açısından;

• Teknik kapasite gelişimi,
• Ortak araştırma projeleri,
• Horizon Europe fonları,
• Zoonotik hastalık sürveyansı,
• İklim ve sağlık çalışmaları,
• Veteriner halk sağlığı altyapısı,

alanlarında önemli fırsatlar sunmaktadır.

Özellikle Türkiye'nin jeostratejik konumu, göç yolları üzerindeki yeri ve biyolojik çeşitliliği düşünüldüğünde Avrupa'nın Tek Sağlık mimarisinde önemli bir ortak olma potansiyeli bulunmaktadır.

Sonuç

Avrupa Birliği, Tek Sağlık yaklaşımını yalnızca sağlık sektörünün değil; tarım, çevre, araştırma, iklim ve gıda politikalarının ortak zemini olarak görmektedir.

Son yıllarda oluşturulan kurumlararası Tek Sağlık yapılanmaları, antimikrobiyal direnç eylem planları ve çevre-sağlık entegrasyonu çalışmaları, Avrupa'nın bu alandaki kurumsal liderliğini güçlendirmiştir.

Türkiye ise tarihsel sağlık birikimi, veteriner halk sağlığı kapasitesi, Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü geleneği ve AB ile yürüttüğü uyum süreci sayesinde Avrupa Tek Sağlık ekosisteminin doğal paydaşlarından biri konumundadır.

Önümüzdeki dönemde Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki iş birliğinin Tek Sağlık yaklaşımı temelinde güçlendirilmesi hem bölgesel hem de küresel sağlık güvenliğine önemli katkılar sağlayacaktır.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni · 11 Haziran 2026