Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve Tek Sağlık Yaklaşımı: Çevre, İklim ve Ekosistem Perspektif

1. Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP)’nın Tek Sağlık Anlayışı

Birleşmiş Milletler Çevre Programı (United Nations Environment Programme – One Health), Tek Sağlık yaklaşımını;

İnsan, hayvan, bitki ve ekosistem sağlığını sürdürülebilir biçimde dengelemeyi ve optimize etmeyi amaçlayan bütüncül bir yaklaşım olarak tanımlamaktadır.

UNEP’in Tek Sağlık yaklaşımındaki en önemli katkısı, çevre ve ekosistem boyutunu küresel sağlık yönetişiminin merkezine taşımasıdır.

UNEP’e göre:

• İklim değişikliği
• Biyolojik çeşitlilik kaybı
• Ormansızlaşma
• Kirlilik
• Habitat tahribatı gibi çevresel sorunlar, zoonotik hastalıkların ortaya çıkışını hızlandırmaktadır.

Bu nedenle UNEP, Tek Sağlık yaklaşımını yalnızca sağlık politikası değil; aynı zamanda sürdürülebilir kalkınma ve çevresel güvenlik yaklaşımı olarak değerlendirmektedir.

2. UNEP’in Tek Sağlık Sürecine Dahil Olması

UNEP, Tek Sağlık sürecine diğer üç ana kuruluştan (WHO, FAO, WOAH) daha geç dahil olmuş, ancak kısa sürede kritik bir aktör haline gelmiştir.

Kurumsal Süreç

• 2008: “One World, One Health – Tek Dünya, Tek Sağlık” yaklaşımının çevresel boyutunun tartışılması
• 2021: WHO–FAO–WOAH tarafından resmi işbirliği daveti
• 2021: OHHLEP (One Health High-Level Expert Panel - Tek Sağlık Üst Düzey Uzman Paneli) tanım sürecine katılım
• 2022: Quadripartite (Dörtlü yapıya) yapısına resmi katılım
• 2022: One Health Joint Plan of Action (Tek Sağlık Ortak Eylem Planının, 2022–2026) yayımlanması

Bu gelişme ile birlikte Tek Sağlık yaklaşımı: İnsan + hayvan sağlığının ötesine geçerek çevre + iklim + ekosistem boyutlarını da içeren küresel modele dönüşmüştür.

3. UNEP’in Küresel ve Bölgesel Faaliyetleri

UNEP, Tek Sağlık yaklaşımını özellikle:

• Çevresel risk yönetimi
• Biyolojik çeşitlilik
• İklim değişikliği
• Ekosistem dayanıklılığı üzerinden uygulamaktadır.

Temel Küresel Öncelikler

• Zoonotik hastalıkların çevresel nedenlerinin azaltılması
• Ekosistemlerin korunması
• İklim değişikliğinin sağlık etkileri
• Kirlilik ve toksik risklerin azaltılması
• Yaban hayatı ticareti ve habitat kaybının önlenmesi

UNEP’e göre: Çevresel bozulma devam ettiği sürece küresel sağlık güvenliği sağlanamaz.

Bölgesel Faaliyetler

Afrika

• Ormansızlaşma ve zoonotik risk analizleri
• Yaban hayatı kaynaklı hastalık gözetimi

Asya-Pasifik

• Biyoçeşitlilik ve salgın ilişkisi
• Doğa ve yaban hayatı sağlığı çalışmaları

Avrupa

• İklim ve sağlık entegrasyonu
• Antimikrobiyal Direnç (AMR)’in çevresel boyutu

Latin Amerika

• Amazon ekosistemi ve zoonotik riskler
• Ekosistem temelli sürdürülebilir kalkınma çalışmaları

4. UNEP ve Tek Sağlıkta Çevresel Perspektif

UNEP’in en önemli katkısı: Tek Sağlık yaklaşımına “gezegensel sağlık” (planetary health) bakış açısını kazandırmasıdır.

UNEP’e göre:

• İnsan sağlığı
• Hayvan sağlığı
• Ekosistem sağlığı birbirinden ayrı düşünülemez.

Özellikle:

• Ormansızlaşma
• İklim değişikliği
• Habitat parçalanması, insan ile yaban hayatı arasındaki teması artırmakta ve yeni zoonotik hastalık risklerini yükseltmektedir.

Bu nedenle UNEP: “Pandemileri tedavi etmek yerine ortaya çıkmasını önlemeye odaklanan çevresel yaklaşımı” savunmaktadır.

5. UNEP’in Uluslararası Kuruluşlarla İş Birliği

UNEP, Tek Sağlık alanında aşağıdaki kurumlarla yakın iş birliği yürütmektedir:

• World Health Organization (WHO)
• Food and Agriculture Organization (FAO)
• World Organization for Animal Health (WOAH)

Kurumsal Evrim

• Tripartite (Üçlü İttifak) → Quadripartite (Dörtlü İttifak) dönüşümü (2022)
• OHHLEP (Tek Sağlık Üst Düzey Uzman Paneli) bilimsel danışma mekanizması
• One Health Joint Plan of Action ((Tek Sağlık Ortak Eylem Planı 2022–2026)

UNEP’in katılımıyla Tek Sağlık: İlk kez çevresel sürdürülebilirlik eksenine tam anlamıyla oturtulmuştur.

6. UNEP Politika Belgeleri ve Stratejik Yaklaşımı

UNEP’in temel Tek Sağlık belgeleri:

• One Health Joint Plan of Action (Tek Sağlık Ortak Eylem Planı 2022–2026)
• Preventing the Next Pandemic (Bir Sonraki Pandemiyi Önleme) Raporları
• One Health for One Planet (Tek Gezegen İçin Tek Sağlık) Yaklaşımı

Bu belgelerde özellikle:

• Çevresel bozulma
• Zoonotik riskler
• Biyolojik çeşitlilik kaybı
• Sürdürülebilir kalkınma arasındaki ilişki vurgulanmaktadır.

UNEP’e göre: Sağlıklı bir çevre olmadan sağlıklı toplumlar mümkün değildir.

7. Türkiye ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) İşbirliği

Türkiye, UNEP ile özellikle:

• İklim değişikliği
• Biyolojik çeşitlilik
• Çevre politikaları
• Sürdürülebilir kalkınma alanlarında iş birliği yürütmektedir.

Tek Sağlık bağlamında öne çıkan alanlar:

• Zoonotik risk farkındalığı
• Çevresel sağlık politikaları
• Sürdürülebilir tarım ve ekosistem yönetimi
• İklim–sağlık ilişkisi

Türkiye’nin:

• Avrupa
• Orta Doğu
• Kafkasya

arasındaki stratejik konumu nedeniyle: Çevresel sağlık ve biyogüvenlik açısından kritik rol oynadığı değerlendirilmektedir.

8. Sonuç ve Değerlendirme

UNEP, Tek Sağlık yaklaşımına:

• Çevresel sürdürülebilirlik
• İklim boyutu
• Ekosistem sağlığı
• Gezegensel sağlık perspektifi kazandıran temel küresel aktördür.

WHO, FAO ve WOAH ile birlikte UNEP: Tek Sağlık yaklaşımını yalnızca sağlık politikası olmaktan çıkarıp çevre + kalkınma + sürdürülebilirlik temelli küresel yönetişim modeline dönüştürmüştür.

Türkiye açısından UNEP yaklaşımı:

• İklim ve sağlık ilişkisini güçlendirme
• Çevresel riskleri azaltma
• Sürdürülebilir kalkınma hedeflerine uyum sağlama fırsatı sunmaktadır.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni · 1 Haziran 2026