WOAH ve Tek Sağlık Yaklaşımı: Hayvan Sağlığı, Zoonotik Riskler ve Küresel Yönetişim

1. Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH)’nün Tek Sağlık Anlayışı

Tek Sağlık yaklaşımını; insan, hayvan ve çevre sağlığının birbirine bağlı olduğu gerçeğine dayanan çok sektörlü ve disiplinlerarası bir yaklaşım olarak tanımlamaktadır.

WOAH’a göre dünya genelinde ortaya çıkan bulaşıcı hastalıkların yaklaşık %60’ı zoonotik karakter taşımakta, yeni gelişen enfeksiyonların ise yaklaşık %75’i hayvan kaynaklıdır. Bu nedenle hayvan sağlığı, küresel sağlık güvenliğinin temel unsurlarından biri olarak kabul edilmektedir.

WOAH’ın Tek Sağlık yaklaşımı özellikle şu alanlara odaklanmaktadır:

• Zoonotik hastalıkların önlenmesi
• Veteriner sağlık sistemlerinin güçlendirilmesi
• Hayvan hastalıklarının küresel gözetimi
• Antimikrobiyal direnç (AMR) ile mücadele
• Yaban hayatı sağlığı ve biyogüvenlik

2. WOAH’ın Tek Sağlık Sürecine Dahil Olması

WOAH’ın kökeni 1924 yılına kadar uzanmaktadır. Kuruluş, ilk olarak “Office International des Epizooties (OIE)” adıyla kurulmuş, 2003 yılında bugünkü “World Organisation for Animal Health (WOAH)” ismini kullanmaya başlamıştır.

Tek Sağlık yaklaşımındaki kurumsal gelişim süreci:

• 2004–2005: Kuş gribi (H5N1) krizleri sonrası küresel işbirliği çağrıları
• 2008: “One World, One Health” stratejik çerçevesine katılım
• 2010: WHO ve FAO ile Tripartite iş birliği
• 2019: Tripartite Zoonotic Disease Guide yayımlanması
• 2022: UNEP’in katılımıyla Quadripartite yapısına geçiş

Bu süreç, WOAH’ın yalnızca hayvan hastalıkları kuruluşu olmaktan çıkarak küresel sağlık yönetişiminin stratejik aktörlerinden biri haline geldiğini göstermektedir.

3. WOAH’ın Küresel ve Bölgesel Faaliyetleri

WOAH, Tek Sağlık yaklaşımını özellikle hayvan sağlığı üzerinden uygulayan en önemli uluslararası kurumlardan biridir.

Temel Küresel Öncelikler

• Hayvan hastalıklarının erken tespiti
• Zoonotik salgınların kontrolü
• Veteriner laboratuvar kapasitesinin artırılması
• Hayvan refahı standartları
• Antimikrobiyal direnç izleme sistemleri

WOAH, dünya genelinde hayvan hastalıklarına ilişkin veri paylaşımını sağlayan WAHIS (World Animal Health Information System) sistemini yönetmektedir.

Bölgesel Faaliyetler

WOAH, Afrika, Avrupa, Amerika, Orta Doğu ve Asya-Pasifik bölgelerinde faaliyet göstermektedir.

Afrika

• Rift Valley Fever
• Ebola bağlantılı zoonotik riskler
• Veteriner kapasite geliştirme

Asya

• Kuş gribi gözetim sistemleri
• Domuz kaynaklı salgınlar
• Yaban hayatı gözetimi

Avrupa

• AMR stratejileri
• Gıda zinciri güvenliği
• Sınır ötesi hayvan hastalıkları yönetimi

Orta Doğu

• MERS-CoV
• Şap hastalığı
• Hayvan hareketleri ve biyogüvenlik

4. Ülke Bazlı Uygulamalar ve Örnekler

WOAH, üye ülkelerde Tek Sağlık uygulamalarını şu araçlarla desteklemektedir:

• Veteriner hizmet değerlendirmeleri (PVS Pathway)
• Teknik eğitim programları
• Laboratuvar ağları
• Hastalık gözetim sistemleri

Örnek Ülkeler

• Çin → Avian influenza gözetimi
• Fransa → AMR koordinasyonu
• Kenya → Zoonotik saha programları
• Brezilya → Hayvan hareket kontrol sistemleri

WOAH bugün 180’den fazla üye ülke ile çalışmaktadır.

5.  Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü’nün Uluslararası Kuruluşlarla İş Birliği

WOAH, Tek Sağlık yaklaşımını tek başına değil, çok aktörlü yapı içinde yürütmektedir.

Başlıca Ortaklar

• Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ)
• BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)
• Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP)

Kurumsal Evrim

• Tripartite (2010): WHO–FAO–WOAH iş birliği
• Quadripartite (2022): UNEP’in katılımı

Bu iş birliği sonucu: One Health Joint Plan of Action - Tek Sağlık Ortak Eylem Planı 2022–2026) oluşturulmuştur.

Bu belge:

• Pandemi önleme
• Zoonotik risk azaltımı
• Çevresel sağlık
• AMR ile mücadele alanlarında küresel eylem planı niteliğindedir.

6. WOAH Politika Belgeleri ve Stratejik Yaklaşımı

Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH)’nün temel politika belgeleri:

• Terrestrial Animal Health Code (Kara Hayvanları Sağlığı Kodu)
• Aquatic Animal Health Code (Su Hayvanları Sağlığı Kodu)
• Tripartite Zoonoses Guide (Üçlü Zoonoz Kılavuzu)
• One Health Joint Plan of Action (Tek Sağlık Ortak Eylem Planı)

Bu belgeler:

• Sınır ötesi hayvan hastalıkları
• Ticaret güvenliği
• Veteriner standartları
• Biyogüvenlik alanlarında küresel referans olarak kabul edilmektedir.

WOAH’a göre güçlü veteriner sistemleri olmadan küresel sağlık güvenliği sağlanamaz.

7. Türkiye ve Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH) İşbirliği

Türkiye, WOAH ile uzun yıllardır aktif iş birliği yürütmektedir.

Başlıca Alanlar

• Şap hastalığı kontrolü
• Kuş gribi gözetimi
• Veteriner laboratuvar kapasitesi
• Hayvan hareketleri kontrolü
• Zoonotik hastalık yönetimi

Süreç

• 2000 sonrası: Hayvan hastalıkları gözetim sistemleri
• 2010 sonrası: Tek Sağlık entegrasyonu
• COVID-19 sonrası: Zoonotik risk farkındalığının artması

Türkiye’nin coğrafi konumu nedeniyle: Avrupa, Orta Doğu ve Asya arasında kritik bir biyogüvenlik geçiş noktası olduğu değerlendirilmektedir.

8. Sonuç ve Değerlendirme

Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH), Tek Sağlık yaklaşımında:

• Hayvan sağlığını küresel sağlık güvenliğinin merkezine yerleştiren
• Zoonotik riskleri erken aşamada yönetmeye çalışan
• Veteriner sistemlerini güçlendiren temel uluslararası kurumlardan biridir.

Türkiye açısından ise WOAH iş birliği:

• Zoonotik hastalık kontrolü
• Veteriner kapasite geliştirme
• Biyogüvenlik
• Bölgesel sağlık diplomasisi alanlarında stratejik önem taşımaktadır.

WHO, FAO ve UNEP ile birlikte WOAH: Tek Sağlık yaklaşımını küresel yönetişim sisteminin operasyonel bileşenlerinden biri haline getirmiştir.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni · 25 Mayıs 2026