FAO ve Tek Sağlık Yaklaşımı: Tarım-Gıda Sistemleri, Küresel Yönetişim ve Stratejik Dönüşüm

1. FAO’nun Tek Sağlık Anlayışı

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Tek Sağlık yaklaşımını;
insan, hayvan, bitki ve ekosistem sağlığını sürdürülebilir şekilde dengelemeyi ve optimize etmeyi amaçlayan bütüncül bir yaklaşım olarak tanımlamaktadır.

FAO’nun yaklaşımı, diğer uluslararası kuruluşlardan farklı olarak tarım-gıda sistemlerini (agrifood systems) merkeze alır. Bu bağlamda:

• Gıda üretimi
• Hayvancılık
• Bitki sağlığı
• Çevresel sürdürülebilirlik
• İnsan sağlığı birbirine bağlı bir sistem olarak ele alınmaktadır.

FAO’ya göre Tek Sağlık yaklaşımı:

• Gıda güvenliğini sağlamak
• Zoonotik hastalıkları önlemek
• Antimikrobiyal direnci azaltmak
• Sürdürülebilir kalkınmayı desteklemek için kritik bir araçtır.

2. FAO’nun Tek Sağlık Sürecine Dahil Olması

FAO’nun Tek Sağlık yaklaşımına katkısı tarihsel olarak kademeli şekilde gelişmiştir:

• 1950’ler: FAO–WHO iş birliği (zoonozlar ve gıda güvenliği)
• 2008: “One World, One Health” çerçevesine katılım
• 2011: FAO Tek Sağlık Stratejik Eylem Planı
• 2019: Tripartite Zoonotik Hastalık Rehberi
• 2022: Quadripartite (WHO–FAO–WOAH–UNEP) yapısı

Bu süreç, FAO’nun yalnızca tarım kurumu olmaktan çıkıp küresel sağlık yönetişiminin ana aktörlerinden biri haline geldiğini göstermektedir.

3. FAO’nun Küresel ve Bölgesel Faaliyetleri

FAO, Tek Sağlık yaklaşımını tarım-gıda sistemleri üzerinden uygulayan en önemli kurumlardan biridir.

Küresel Öncelik Alanları

• Hayvan sağlığı sistemlerinin güçlendirilmesi
• Bitki sağlığı ve tarımsal üretim
• Gıda güvenliği
• Antimikrobiyal direnç
• Biyoçeşitlilik ve çevresel sürdürülebilirlik

FAO’ya göre Tek Sağlık yaklaşımı, hastalıkların ortaya çıkmadan önlenmesi için kritik bir mekanizmadır.  

FAO’nun Dünya Üzerinde Bölgesel Uygulamaları

FAO’nun bölgesel faaliyetleri farklı ihtiyaçlara göre şekillenmektedir:

• Afrika: Hayvancılık ve gıda güvenliği programları
• Asya: Kuş gribi ve zoonotik hastalık gözetimi
• Avrupa & Orta Asya: AMR ve gıda güvenliği politikaları
• Latin Amerika: Sürdürülebilir tarım ve zoonoz kontrolü

FAO, bu süreçte ülkelerin kapasitesini artırmayı hedefleyen kalkınma temelli bir Tek Sağlık modeli uygular.

4. Ülke Bazlı Uygulamalar ve Örnekler

FAO, Tek Sağlık yaklaşımını ülkelerde aşağıdaki araçlarla destekler:

• Ulusal strateji geliştirme
• Teknik destek ve eğitim
• Gözetim sistemlerinin kurulması

Örnek Ülkeler:

• Bangladeş → Zoonotik hastalıkları izleme
• Vietnam → Kuş gribi kontrolü
• Etiyopya → Hayvancılık ve gıda güvenliği entegrasyonu
• AB ülkeleri → AMR ve gıda güvenliği politikaları

Bugün FAO, Tek Sağlık uygulamalarını 100’den fazla ülkede desteklemektedir.

5. FAO’nun Uluslararası Kuruluşlarla İşbirliği

FAO, Tek Sağlık alanında aşağıdaki kurumlarla yakın iş birliği içindedir:

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO)
• Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH)
• Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP)

Kurumsal Gelişim:

• 2010: Tripartite yapı (WHO–FAO–WOAH)
• 2022: Quadripartite yapı (UNEP dahil)

Bu iş birliği sonucunda: One Health Joint Plan of Action (Tek Sağlık Ortak Eylem Planı; 2022–2026) oluşturulmuştur. Bu plan, Tek Sağlık yaklaşımını küresel düzeyde uygulamaya koyan en önemli politika belgesidir.

6. FAO Politika Belgeleri ve Stratejik Çerçeve

FAO’nun başlıca Tek Sağlık belgeleri:

• FAO One Health Strategic Action Plan (FAO Tek Sağlık Stratejik Eylem Planı (2011)
• Tripartite Zoonotic Disease Guide (Üçlü “FAO-WHO-WOAH” Zoonotik Hastalık Rehberi (2019)
• One Health Joint Plan of Action (Tek Sağlık Ortak Eylem Planı (2022–2026)

Bu belgeler özellikle:

• Hastalıkların kaynağında önlenmesi
• Gıda sistemlerinin dayanıklılığı
• Sürdürülebilir kalkınma hedefleri (SDGs) üzerine odaklanmaktadır.

FAO’ya göre Tek Sağlık yaklaşımı, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarına ulaşmanın temel araçlarından biridir.

7. Türkiye ve FAO İşbirliği

Türkiye, FAO ile uzun yıllardır özellikle tarım ve gıda alanında iş birliği içindedir.

Başlıca İş Birliği Alanları

• Gıda güvenliği
• Tarımsal üretim ve sürdürülebilirlik
• Hayvan sağlığı ve zoonotik hastalıklar
• Kırsal kalkınma

Zaman Çizelgesi

• 2010 öncesi: Tarım ve gıda odaklı iş birlikleri
• 2010 sonrası: Tek Sağlık yaklaşımına entegrasyon
• 2020 sonrası: Küresel Tek Sağlık politikaları ile uyum

Türkiye, coğrafi konumu itibarıyla Tek Sağlık uygulamalarında bölgesel bir merkez olma potansiyeline sahiptir

8. Sonuç ve Değerlendirme

FAO, Tek Sağlık yaklaşımında:

• Sağlık ile tarımı birleştiren
• Riskleri kaynağında ele alan
• Sürdürülebilir kalkınmayı destekleyen bir köprü görevi üstlenmektedir.

WHO, WOAH ve UNEP ile birlikte FAO: Tek Sağlık yaklaşımını küresel yönetişim modeline dönüştüren temel aktörlerden biridir.

Türkiye açısından bu yaklaşım:

• Gıda güvenliğini güçlendirme
• Zoonotik riskleri azaltma
• Tarım politikalarını sağlıkla entegre etme fırsatı sunmaktadır.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni · 25 Mayıs 2026