Osmanlı Devleti’nin kuruluş ve yükseliş dönemini değerlendiren tarihçilerden Oral Sander, ilk iki asrı mecazi olarak “Anka’nın yükselişi” şeklinde nitelendirmiştir. ¹ Bu metafor, devletin kontrollü ve istikrarlı büyüme sürecini ifade etmektedir. Gerçekten de XIV. ve XV. yüzyıllarda Avrupa, Tuna boyları ve Karadeniz’in kuzeyinde meydana gelen sosyokültürel gelişmeler kadar ekonomik faktörler de Osmanlı yükselişinde belirleyici rol oynamıştır.² Bu çerçevede, dönemin eğitim anlayışının söz konusu sosyoekonomik dinamikleri destekleyici bir yeterlik düzeyine ulaşması, devletin kurumsallaşma sürecinde itici bir unsur olarak değerlendirilebilir.
XIII. yüzyılda Anadolu’da yaşanan yoğun göç hareketleri, üretim ve tüketim ilişkilerini köklü biçimde değiştirmiştir. Özellikle Harezmli unsurların Anadolu’ya yönelmesi ve ardından İlhanlı Devleti baskısı, bölgedeki demografik ve ekonomik yapıyı önemli ölçüde dönüştürmüştür.³ Bu süreçte devlet otoritesi, askeri gücü koruyabilmek amacıyla vergi gelirlerini artırmaya yönelmiş; ordunun önemli bir bölümünü oluşturan paralı askerlerin ve tımar sistemine bağlı askeri sınıfın ihtiyaçları, tarımsal üretimin artırılmasını zorunlu kılmıştır.⁴
Bu bağlamda, geçimini büyük ölçüde hayvancılıkla sağlayan Türkmen ve kısmen Kürt topluluklarının bir kısmı, geleneksel ekonomik faaliyetlerini terk ederek tımar sistemine bağlı topraklarda işgücü olarak istihdam edilmiştir. Bu dönüşüm, bir yandan tarımsal üretimi artırırken diğer yandan vergi yükünün artmasına neden olmuş; özellikle heterodoks Türkmen grupları üzerinde ekonomik ve sosyal baskı oluşturmuştur. Rus şarkiyatçı Vladimir Gordlevsky’ye göre bu baskı, Türkmen boylarının Rumeli’ye yönelmesinde önemli bir etken olmuştur.⁵
Benzer biçimde Bizans tarihçisi Georgios Pachymeres, XIII. yüzyıl sonlarında Anadolu-Bizans sınır hattında ortaya çıkan yeni Türk beyliklerinin güç kazanmasını bu nüfus hareketleriyle ilişkilendirmiştir.⁶ Bu süreçte Osmanlı Beyliği’nin tampon bölgede güçlenmesi, hem Bizans iç siyasetindeki rekabetten hem de sınır bölgelerinde oluşan askeri fırsatlardan beslenmiştir.⁷
Bu karmaşık sosyoekonomik ortamda eğitim sistemi büyük ölçüde yönetici elitin kurduğu vakıflar aracılığıyla yürütülmüştür. Medrese kurumu, güçlü bir haminin himayesi ile ona bağlı toplumsal gruplar arasındaki karşılıklı fayda ilişkisine dayanan bir yapı arz etmekteydi. Bu model, erken İslam döneminde özellikle Küfe ve Basra şehirlerinde gelişen ilmî geleneklerin Anadolu’daki devamı niteliğinde değerlendirilebilir.⁸
Aynı yüzyıllarda Batı Avrupa’da üniversite geleneği farklı bir toplumsal zeminde şekillenmekteydi. Ortaçağ sonlarında gelişen üniversiteler, ekonomik ve toplumsal dönüşüm sürecinde yükselen burjuvazi ile yakından ilişkilidir. Bu süreçte skolastik düşünceye karşı deneysel ve rasyonel yaklaşımın güç kazandığı; bilginin ekonomik ve siyasal güç üretme kapasitesinin fark edildiği görülmektedir.⁹
Osmanlı Devleti’nin ilk asırlarında eğitim kurumunun temel işlevi, genişleyen devlet yapısının idari ve dini ihtiyaçlarını karşılamak olmuştur. Heterodoks Türkmen gruplar, özellikle Orhan Gazi döneminde Rumeli seferlerinde etkin biçimde kullanılmış; fethedilen topraklar çoğu zaman vakıf veya dirlik olarak dağıtılmıştır.¹⁰
Bununla birlikte, bilginin stratejik bir güç unsuru olarak sistemli biçimde ele alınması esasen XV. yüzyıl ortalarından itibaren belirginleşmiştir. Özellikle Fatih Sultan Mehmed döneminde kurulan eğitim kurumları bu dönüşümün önemli göstergeleridir. İstanbul’daki Fatih Külliyesi ve Edirne’deki II. Bayezid Darüşşifası gibi kurumlar, yalnızca dini eğitim değil, aynı zamanda tıp ve idari eğitim alanlarında da sistemli bilgi üretimini teşvik etmiştir.¹¹
Askeri eğitim alanında kurumsallaşmanın temelini Yeniçeri Ocağı oluşturmuştur. Bu kurumun işleyişini düzenleyen Kavânin-i Yeniçeriyân adlı düzenlemeler, disiplinli ve merkezi bir askeri organizasyon modeli ortaya koymuştur.¹²
Ancak XVI. yüzyıldan itibaren devletin hızlı genişlemesi, kurumsal yapıda çeşitli sorunları beraberinde getirmiştir. Özellikle liyakat yerine akrabalık ve himaye ilişkilerine dayalı atamaların yaygınlaşması, yani nepotizm, eğitim ve yönetim sisteminin etkinliğini azaltan önemli bir faktör olmuştur.¹³
Notlar/Diğer
Dipnotlar
1. Oral Sander, Siyasi Tarih: İlkçağlardan 1918’e (Ankara: İmge Kitabevi, 2000), 74.
2. Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300–1600) (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2003), 15–22.
3. Claude Cahen, Pre-Ottoman Turkey (New York: Taplinger Publishing, 1968), 289–295.
4. Halil İnalcık, “Timar,” Encyclopaedia of Islam, 2nd ed. (Leiden: Brill, 1999).
5. Vladimir Gordlevsky, Anadolu Selçuklu Devleti (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988), 142–148.
6. Georgios Pachymeres, Relations Historiques, Çev. Albert Failler (Paris: Les Belles Lettres, 1984), c. I, 233.
7. Cemal Kafadar, Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State (Berkeley: University of California Press, 1995), 60–68.
8. George Makdisi, The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1981), 45–53.
9. Jacques Le Goff, Intellectuals in the Middle Ages (Oxford: Blackwell, 1993), 87–95.
10. Paul Wittek, The Rise of the Ottoman Empire (London: Royal Asiatic Society, 1938), 40–47.
11. Ahmed Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet, c. I (İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1972), 112.
12. Rifa’at Ali Abou-El-Haj, Formation of the Modern State: The Ottoman Empire Sixteenth to Eighteenth Centuries (Albany: SUNY Press, 1991), 55–63.
