Nükleer Enerjiye Tek Sağlık Penceresinden Bakmak: İklim Değişikliği, Halk Sağlığı ve Biyogüvenlik Boyutları

Enerji politikaları, küreselleşmenin ve ekolojik krizlerin şekillendirdiği 21. yüzyıl dünyasında statik doğrulardan uzaktır. 21. yüzyılda enerji sistemleri artık yalnızca ekonomik verimlilik veya arz güvenliği üzerinden değerlendirilemez. Bir ülkenin nükleer enerjiye ihtiyaç duyup duymadığı sorusu; coğrafi konum, nüfus projeksiyonları, yenilenebilir enerji potansiyelleri ve en önemlisi de iklim değişikliğinin getirdiği asimetrik riskler çerçevesinde çok katmanlı olarak yanıtlanmalıdır. Çünkü tek boyutlu analizler, modern dünyanın hibrit tehditlerini ve karmaşık halk sağlığı gereksinimlerini karşılamakta yetersiz kalmaktadır.

Hibrit tehditler, KBRN (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer) riskleri, iklim değişikliği ve afet yönetimi perspektifinden bakıldığında; Türkiye için Nükleer Güç Santralleri (NGS) lüks değil, jeopolitik ve ekolojik bir elzemdir. Bu elzemlik hali, sadece elektrik üretimiyle sınırlı olmayıp; nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesi, teknolojik egemenlik ve bütüncül bir toplumsal direnç (resilience) inşası ile doğrudan ilişkilidir.

İklim değişikliği, biyoçeşitlilik kaybı, yeni enfeksiyon tehditleri, kritik altyapı güvenliği ve halk sağlığı riskleri enerji politikalarının ayrılmaz bileşenleri haline gelmiştir. Bu nedenle nükleer enerjiye ilişkin tartışmaların yalnızca enerji üretimi ekseninde değil, Tek Sağlık yaklaşımının sunduğu insan-hayvan-çevre-ekosistem bütünlüğü çerçevesinde ele alınması gerekmektedir.

1. İklim Değişikliği ve Tek Sağlık (One Health) Penceresinden NGS

21. yüzyılın en büyük küresel halk sağlığı tehdidi iklim değişikliğidir. Karbon emisyonlarının artışı, aşırı hava olayları ve ekosistem bozulmaları; insan, hayvan ve çevre sağlığını tehdit ederek "Tek Sağlık" yaklaşımının hayatiyetini gözler önüne sermiştir.

Sıfır Karbon ve Temiz Hava: Fosil yakıtlara olan bağımlılığın azaltılması, hava kirliliğine bağlı (PM 2.5 vb.) kronik solunum ve kardiyovasküler hastalıkların önlenmesinde kritik rol oynar. NGS’ler, 7/24 kesintisiz ve sıfır karbon emisyonlu enerji üreterek, iklim krizinin tetiklediği halk sağlığı yükünü hafifletmede stratejik bir temiz enerji kaldıracıdır.

Ekosistem ve Çevre Sağlığı: Tek Sağlık felsefesi uyarınca, nükleer tesislerin işletilmesinde çevresel radyasyon izleme istasyonları, toprak, su ve yaban hayatı takibi, insan sağlığıyla bir bütün olarak yapay zekâ destekli sensörlerle (7/24) izlenmelidir. Temiz enerji üretimi, çevre ve halk sağlığı merkezlerinin anlık veri takibiyle taçlandırılmalıdır.

2. Muassır Medeniyet Hedefi, Nitelikli İnsan Kaynağı ve Ulusal Savunma

Cumhuriyetimizin kurucu vizyonu olan "muassır medeniyetlerin üzerine çıkma" hedefi, vatandaşların refahını, enerji bağımsızlığını ve teknolojik egemenliğini şart koşar. Bunu yaparken de doğal yaşamdaki tüm canlıların ve hayatın bütünsel uyumunun sürdürülebilirliğini önceler. Doğal gaz ve fosil kaynaklarda belirli ülkelere olan asimetrik bağımlılık, enerjinin bir hibrit tehdit aracı olarak kullanılması riskini doğurmaktadır. Enerji tedarikinin çeşitlendirilmesi, ulusal güvenliğin temel direğidir.

Ancak bu büyük vizyon, çok ciddi finansal yatırımların yanı sıra "nitelikli insan kaynağı" gerektirir. Tarihsel süreçte Çekmece Nükleer Araştırma Reaktörü deneyimine rağmen, istenen kurumsal hafıza ve personel niceliğine tam anlamıyla ulaşılamamıştır. Akkuyu NGS projesi kapsamında Rusya Federasyonu ile yapılan stratejik iş birlikleri ve yurt dışına gönderilen genç mühendisler, bu nitelikli insan kaynağı açığını kapatmak adına değerli bir adımdır. Nükleer fizik ve mühendislik alanındaki bu yerli tecrübe edinimi, zamanla "aktarma bilgi" olmaktan çıkıp doğrudan ulusal savunma ve barışın korunması için gerekli olan ileri teknolojik yetkinliklere tahvil edilmelidir. Böylece doğal hayatın bütünlük içindeki uyumlu dengesinin sürdürülebilirliği için ulusal insan kaynağı kapasitesi de oluşacaktır.

3. Kurumsal Şeffaflık, Risk Yönetimi ve Sorumluluğun Paylaşılması

NGS’lerin kurulumu, işletilmesi ve olası acil durum senaryoları; devlet bürokrasisinin en sıkı, koordineli ve ön alıcı hazırlık yapmasını zorunlu kılar. Rusya Federasyonu ile imzalanan uluslararası anlaşmaların içeriğindeki teknik, hukuki ve operasyonel detaylar, sadece Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın tekelinde kalmamalıdır. Gizlilik protokolleri ihlal edilmeden, sürecin sorumluluk yükleyeceği tüm paydaş kurumlara (Sağlık Bakanlığı, AFAD, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı vb.) kendi görev alanlarını ilgilendiren bölümler aktarılmalıdır. Bunlara ek olarak alanın sivil toplum kuruluşlarının da iyi yönetişim esasında süreçte yer almaları ve rolleri ölçüsünde katkıda bulunmaları için alan açılması da elzemdir. Çünkü olası bir kaza durumunda bedeli sadece bakanlıklar değil, tüm toplum ödeyecektir. Bu nedenle yeni nesil bürokratik akıl; riski ve sorumluluğu önceden dağıtarak, her kurumun görev ve yetki sınırlarını netleştirmelidir.

• Sağlık Bakanlığı ve Halk Sağlığı Sürveyansı: Bakanlık, nükleer tesis çevresinde ve ulusal ölçekte yapay zekâ destekli Erken Uyarı ve Cevap Sistemleri (EUCS) ile entegre çalışan dinamik halk sağlığı sürveyans sistemlerini kurmalıdır. Bu sistem; olası bir sızıntının akut ve kronik etkilerini anlık takip edebilmeli; panzehir (antidot) stokları, mobil sağlık tarama araçları, potasyum iyodür (iyot) tableti lojistiği ve dağıtım planlarını bölge bazlı olarak sürekli güncel tutmalıdır.
• Çevre Yönetimi ve Çevre Sağlığı: Sadece insan odaklı değil, Tek Sağlık yaklaşımı gereği çevre sağlığı da merkeze alınmalıdır. Toprak, hava, yüzey ve yeraltı suları ile tarım ürünleri ve yaban hayatı üzerindeki radyolojik yükü izleyen akıllı sensör ağları kurulmalıdır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile koordineli olarak, radyoaktif atık yönetimi, arındırma (dekontaminasyon) protokolleri ve acil durum bölgesel çevre yönetim planları önceden hazır edilmelidir.
• İleri Laboratuvar Analizleri ve Kapasite Yönetimi: Olası bir kriz anında kanıta dayalı veri akışını sağlamak adına laboratuvar altyapısı devasa ölçekli talepleri karşılayabilmelidir. Akut bir radyolojik acil durumda, çevre ve gıda güvenliğini teyit etmek amacıyla günde en az 10 bin numune (su, toprak, süt, tarım ürünü vb.) analizi yapabilecek kapasitede, yüksek teknolojik donanıma sahip akredite referans laboratuvar ağları ve mobil analiz laboratuvarları hazır bulundurulmalıdır.
• Hastane ve Bölge Afet Yönetimi (HAP & BAP Entegrasyonu): Nükleer tesisin bulunduğu bölge başta olmak üzere, ulusal düzeydeki tüm sağlık kuruluşlarının Hastane Afet ve Acil Durum Planları (HAP), radyolojik ve nükleer (RN) tehdit senaryolarına göre revize edilmelidir. Bölge Afet Yönetim planları kapsamında; triyaj (hasta önceliklendirme) alanları, dekontaminasyon üniteleri, radyasyon onkolojisi ve yanık merkezlerinin yatak/personel kapasiteleri kriz anında hızla genişleyebilecek (surge capacity) şekilde re organize edilmelidir.

4. Uluslararası Dersler: Çernobil'den Fukushima'ya Risk İletişimi ve Şeffaflık

Tarihsel nükleer kazalar, teknik müdahalenin ötesinde kurumsal davranış kodlarının da halk sağlığı üzerinde ne denli belirleyici olduğunu kanıtlamıştır.

• 1986 Çernobil Deneyimi (Kapalılık ve Bilgi Kirliliği): Çernobil kazası sonrasında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği yönetiminin benimsediği kapalı kutu politikası, sansür ve veri saklama eğilimi, krizin boyutlarını büyüterek kitlesel bir bilgi kirliliğine ve halk sağlığı felaketine yol açmıştır. Erken uyarı ve şeffaf sürveyans sistemlerinin yokluğu, çevre ve toplum sağlığı üzerindeki tahribatın (özellikle troid kanserleri gibi uzun vadeli etkilerin) izlenmesini ve engellenmesini neredeyse imkânsız kılmıştır.
• 2011 Fukushima Daichi Deneyimi (Modern Kriz Yönetimi ve İletişim Aksaklıkları): Japonya, Çernobil’in aksine süreci Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile tam iş birliği içinde, büyük ölçüde şeffaf ve kanıta dayalı veri paylaşımına dayalı olarak yürütmüştür. Ancak hem devlet yetkililerinin hem de bağımsız bilimsel araştırmaların ortaya koyduğu üzere; Japonya'nın en büyük hatası müdahale veya zarar azaltma süreçlerinde değil, "halkla ilişkiler, kriz iletişimi ve risk algısı yönetimi" boyutunda olmuştur. Topluma doğru bilginin doğru zamanda, panik yaratmadan ama riskleri de gizlemeden aktarılamaması, tahliye süreçlerinde psikososyal krizlere ve yönetimsel aksaklıklara neden olmuştur.

Bu iki tarihsel ders; Türkiye’nin kuracağı erken uyarı, laboratuvar ve afet yönetim sistemlerinin sadece tıbbi/teknik birer operasyon alanı olmadığını, aynı zamanda şeffaf, güvenilir ve kanıta dayalı bir risk iletişimi stratejisiyle desteklenmesi gerektiğini açıkça göstermektedir. Özellikle;

• Biyogüvenlik ve Biyoemniyet Boyutu, nükleer kazaların yalnızca enerji güvenliği değil, halk sağlığı, çevre sağlığı ve iyi yönetişim boyutlarıyla da değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmalıdır.
• Halk Sağlığı ve Risk İletişimi, sürekli radyolojik izleme, sağlık gözetimi, kanser kayıt sistemleri, hassas grupların takibi ve etkili risk iletişimi mekanizmaları ele alınmalıdır. Fukushima deneyimi bu bölümde kullanılabilir.
• Biyoçeşitlilik ve Ekosistemler, soğutma suyu kullanımı, kıyı ekosistemleri, deniz canlıları ve uzun dönem çevresel izleme sistemleri Tek Sağlık yaklaşımı içinde bir bütün olarak değerlendirilmelidir.

Sonuç ve Eylem Çağrısı: Ön Alıcı Bütünleşik Afet Yönetimi

Akkuyu NGS ticari operasyona başlamadan önce, AFAD koordinasyonunda çok paydaşlı, çok taraflı ve Tek Sağlık perspektifini merkezine alan bütüncül bir afet yönetimi stratejisi hayata geçirilmelidir. Bu strateji, olası bir kaza veya kriz durumunun öncesini, anını ve sonrasını kapsayacak şekilde şu dört kritik döneme ışık tutmalıdır:

• Risk Yönetimi ve Zarar Azaltma (Ön Alıcı Dönem): Tesis henüz faaliyete geçmeden önce, iklim değişikliğinin tetikleyebileceği asimetrik meteorolojik riskler ve hibrit tehdit senaryoları analize dahil edilmelidir. Çok katmanlı güvenlik sistemleri ile yapay zekâ destekli, 7/24 esasıyla çalışan gerçek zamanlı çevresel izleme (hava, su, toprak ve yaban hayatı radyasyon sürveyansı) altyapısı entegre edilerek riskler henüz kaynağındayken minimize edilmelidir.
• Hazırlık Dönemi (Simülasyon ve Eğitim): Kanıta dayalı veri ve geçmiş nükleer kaza (Fukushima ve Çernobil) simülasyonları kullanılarak, tüm paydaş kurumların (Sağlık Bakanlığı, kolluk kuvvetleri, yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları vb.) görev sınırlarını ezberlediği saha ve masa başı tatbikatları düzenlenmelidir. Halk sağlığı taramalarına temel oluşturacak veriler bu dönemde toplanmalı ve toplum tabanlı risk iletişimi kanalları önceden tariflenmelidir.
• Olası Kaza ve Afet Anı (Dinamik Müdahale): Kriz anında, sahadan gelen anlık verilerle beslenen "Veri Odaklı Karar Mekanizmaları" devreye sokulmalıdır. Erken uyarı sistemleri sinyal verdiği anda; mobil sağlık tarama araçlarının sahaya sevki, iyot tableti dağıtım lojistiği ve halkın güvenli tahliyesi gibi operasyonlar, koordinasyon hatası ve bilgi kirliliği yaşanmadan, askeri bir disiplin ve şeffaflıkla yönetilmelidir.
• Afet Sonrası İyileştirme ve Rehabilitasyon (Uzun Vadeli Takip): Akut kriz atlatıldıktan sonra, ekosistemin ve toplum sağlığının eski haline getirilmesi süreci başlatılmalıdır. Tek Sağlık yaklaşımı gereğince, bölgedeki biyoçeşitlilik, tarım alanları, su kaynakları, hayvancılık faaliyetleri ve insan popülasyonu üzerindeki radyolojik etkiler, kanıta dayalı tıp metotlarıyla uzun vadeli epidemiyolojik taramalara tabi tutulmalı; sosyo-ekonomik ve psikolojik rehabilitasyon süreçleri kesintisiz sürdürülmelidir.

Yukarıda tüm boyutları ile incelenen ve değerlendirilmeye çalışılan Nükleer Santraller ve Halk Sağlığı konusunun Teksaglik.org platformundaki hayvan sağlığı ve biyoçeşitlilik alanındaki entelektüeller tarafından da irdelenmesi yerinde olacaktır. Özellikle zoonotik hastalıklar, biyolojik izleme programları ve ekosistem sağlığı göstergeleri gibi konular temelinde perspektifin zenginleşmesi elzemdir.

Netice olarak; ülkemizin ulusal kapasitesinde var olan ön alıcı bir planlama, liyakat ve doğru bir önceliklendirme yapıldığı takdirde, bu karmaşık ve çok boyutlu süreçlerin üstesinden gelebileceğimize olan inancımız tamdır.

Dr. Muhittin Demirkasımoğlu M.D, Ph.D.PH

NATO-KBRN · 12 Haziran 2026