81. BM Genel Kurul Toplantısı ve TEK SAĞLIK: 2026’da Küresel Sağlık Güvenliğinin Yeni Çok Taraflı Gündemi

Özet

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 81. oturumu (UNGA81), 8 Eylül 2026’da açılmış; yüksek düzeyli hafta ve Genel Görüşme 22–28 Eylül arasında New York’ta yoğunlaşmıştır. 193 BM üyesi devlet Genel Kurul’da eşit oy hakkına sahiptir. 2026 oturumunun teması “Restoring Trust, Managing Transformation: A United Nations That Delivers for All (Güveni Yeniden Kurmak, Dönüşümü Yönetmek: Herkes için Sonuç Veren Bir Birleşmiş Milletler)” olarak belirlenmiştir. UNGA81’in sağlık açısından en doğrudan başlıklarından biri 25 Eylül 2026’daki Pandemi Önleme, Hazırlık ve Müdahale Yüksek Düzey Toplantısıdır. Bu gündem, insan sağlığını hayvan, bitki, gıda sistemleri ve çevre ile birlikte ele alan Tek Sağlık yaklaşımını uluslararası sağlık güvenliği tartışmasının merkezine taşımaktadır.

1. UNGA81’in çerçevesi: Tek Sağlık neden bu oturumda önem kazanıyor?

UNGA81’in resmî yüksek düzeyli takviminde iklim eylemi ve adil geçiş, deniz seviyesinin yükselmesi, pandemi önleme-hazırlık-müdahale ve sürdürülebilir kalkınma gibi başlıklar birbirini tamamlayan alanlar olarak öne çıkmaktadır. Bu başlıkların ortak özelliği, sağlık risklerinin yalnızca klinik sistemler içinde çözülemeyeceğini göstermeleridir. İklim değişikliği vektör dağılımını, su güvenliğini ve gıda sistemlerini etkiler; arazi kullanımı ve biyolojik çeşitlilik kaybı zoonotik riskleri değiştirebilir; antimikrobiyal direnç insan, hayvan ve çevre arasında dolaşabilir.

Bu nedenle UNGA81’in sağlık gündemi, Tek Sağlık için yeni bir “tek toplantı” dan çok, farklı BM süreçlerini birbirine bağlayan bir politika zemini olarak okunmalıdır. WHO’nun UNGA81 programı pandemi önleme, sürdürülebilir sağlık finansmanı, iklim ve sağlık, dijital yenilik ve yapay zekâ, küresel sağlık güvenliği ve dirençli sağlık sistemlerini birlikte ele almaktadır.

2. 25 Eylül: Pandemi önleme, hazırlık ve müdahale toplantısı

25 Eylül 2026’daki ikinci BM Genel Kurulu Yüksek Düzey Toplantısı, 2023’teki ilk siyasi bildiriden sonraki ilerlemeyi değerlendirmek ve yeni siyasi taahhütleri güçlendirmek üzere tasarlanmıştır. WHO, toplantıyı bilim, dayanışma ve uluslararası iş birliği üzerinden gelecekteki pandemilerin önlenmesi ve hazırlık kapasitesinin güçlendirilmesi açısından kritik bir fırsat olarak tanımlamaktadır.

• Pandemi risklerinin erken saptanması için insan–hayvan–çevre verilerinin daha güçlü bağlanması.

• Sürveyans, laboratuvar kapasitesi ve erken uyarı sistemlerinin sektörler arası çalışması.

• Aşı, tanı ve tedavi araçlarına adil erişim ile bölgesel üretim kapasitesinin güçlendirilmesi.

• Pandemi finansmanının yalnızca insan sağlığı bütçeleriyle sınırlı olmayan, One Health kapasitesini de içeren biçimde ele alınması.

• İklim, gıda, su, biyolojik çeşitlilik ve antimikrobiyal direnç risklerinin pandemi hazırlığına bağlanması.

3. WHO: UNGA81’de Tek Sağlık için temel eksen

WHO’nun UNGA81 için açıkladığı öncelikler arasında One Health (Tek Sağlık) yaklaşımı özellikle sağlık güvenliği bağlamında yer almaktadır. WHO ayrıca 24 Eylül 2026’daki Foreign Policy Health Forum kapsamında güçlendirilmiş Uluslararası Sağlık Tüzüğü, Pandemi Anlaşması’nın yürürlüğe girmesine yönelik süreç, patojen erişimi ve fayda paylaşımı, erken uyarı sistemleri, karşı önlemlere adil erişim ve dirençli sağlık sistemleriyle birlikte One Health yatırımlarını gündeme getirmektedir.

2026’da önemli bir kurumsal gelişme de Quadripartite’ın One Health Joint Plan of Action uygulama dönemini 2029’a uzatma kararıdır. WHO, FAO, UNEP ve WOAH’ın ortak çerçevesinin 2029’a kadar sürdürülmesi, UNGA81 sonrasında One Health’in tek seferlik bir diplomatik söylem olmaktan çıkıp daha uzun vadeli bir uygulama çerçevesine dönüşmesi açısından önem taşımaktadır.

4. FAO: One Health’i gıda sistemleri üzerinden somutlaştırıyor

FAO’nun 21–23 Eylül 2026 tarihlerinde düzenlediği “Global Conference for Actions on One Health in Agrifood Systems”, UNGA81 haftasıyla doğrudan aynı döneme denk gelmektedir. Konferansta sağlıklı üretim sistemleri, güvenli ve besleyici gıda, toprak sağlığı, ekosistem dayanıklılığı, One Health istihbarat ve bilgi altyapısı, yatırım, antimikrobiyal kullanımının azaltılması ve çok paydaşlı ortaklıklar ele alınmaktadır.

• Toprak sağlığını One Health’in temel bileşenlerinden biri olarak konumlandırma.

• Gıda güvenliği ve beslenmeyi insan, hayvan, bitki ve ekosistem sağlığıyla birlikte ele alma.

• Hayvancılık sistemlerinde One Health istihbarat ve bilgi altyapılarının güçlendirilmesi.

• RENOFARM gibi girişimlerle antimikrobiyal kullanımını azaltan tarımsal dönüşümü destekleme.

• One Health uygulamalarını ölçeklendirmek için yatırım ve geri dönüş analizlerini geliştirme.

5. UNEP: Çevreyi One Health’in asli unsuru haline getiriyor

UNEP’in yaklaşımı, Tek Sağlık’ın yalnızca zoonotik hastalık yönetimi olarak algılanmasını önleyen önemli bir çerçeve sunmaktadır. Çevresel bozulma, iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı, kirlilik, su ve ekosistemlerin sağlığı insan ve hayvan sağlığıyla doğrudan ilişkilidir. UNEP, UNGA81 sırasında iklim eylemi, deniz seviyesinin yükselmesi ve pandemi hazırlığı başlıklarının çevresel boyutlarını öne çıkarmaktadır.

UNEP’in 2026’daki Quadripartite çalışmaları ayrıca One Health Joint Plan of Action’ın 2029’a uzatılması ve uluslararası yönetişim araçlarının haritalanmasıyla birleşmektedir. Bu yaklaşım, çevre hukukunun ve çevre politikalarının sağlık güvenliği mimarisine daha sistematik biçimde bağlanması anlamına gelmektedir.

6. WOAH: Hayvan sağlığı ve zoonotik risklerin güvenlik boyutu

WOAH, insan sağlığı ile hayvan sağlığının ayrıştırılamayacağını savunan Quadripartite yapısının hayvan sağlığı ayağıdır. 2026’daki One Health çalışmaları, ulusal hayvan sağlığı sistemlerinin güçlendirilmesi, zoonotik risklerin azaltılması, sürveyans ve kapasite geliştirme ile pandemi önleme hazırlığı arasında bağ kurmaktadır.

Bu çerçevede One Health, veteriner hizmetlerinin yalnızca hayvan hastalıklarını kontrol eden bir alan değil; küresel sağlık güvenliğinin erken uyarı, risk azaltma ve biyogüvenlik altyapısının bir parçası olarak görülmesini desteklemektedir.

7. Quadripartite: 2029’a uzanan yeni dönem

WHO–FAO–UNEP–WOAH Quadripartite işbirliği, UNGA81’in ötesine geçen en önemli kurumsal gelişmelerden biridir. One Health Joint Plan of Action’ın uygulama döneminin 2029’a uzatılması, ülkelerin ulusal One Health önceliklerini planlaması ve ölçeklendirmesi için ortak bir çerçeve sağlamaktadır.

2026’da yayımlanan uluslararası One Health yönetişim haritalaması da mevcut antlaşmalar, standartlar ve politikalar arasındaki bağlantıları göstermeyi amaçlamaktadır. Bu, yeni bir küresel hukuk sistemi kurmaktan ziyade mevcut araçların daha uyumlu kullanılmasına dönük bir yönetişim yaklaşımıdır.

8. UNGA81 çevresindeki diğer uluslararası aktörler ve STK’lar

Tek Sağlık gündemi yalnızca BM’nin dört kuruluşuyla sınırlı değildir. Dünya Bankası, kalkınma bankaları, araştırma kurumları, filantropik kuruluşlar, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ve uzman ağları One Health’in finansman, bilim, eğitim ve uygulama boyutlarını desteklemektedir. Özellikle 4–7 Eylül 2026’da Lizbon’da yapılan 9. World One Health Congress, Quadripartite, Dünya Bankası ve diğer aktörlerin yatırım, ulusal uygulama, ekonomik değerlendirme ve One Health yetkinlikleri konularındaki çalışmalarını görünür kılmıştır.

One Health Trust gibi bağımsız araştırma kuruluşları ise antimikrobiyal direnç, aşılama, enfeksiyon önleme, atık su ve tarım gibi alanları One Health perspektifinde ele almaktadır. Bu tür kuruluşların katkısı, hükümetler arası kararların bilimsel kanıt ve uygulama deneyimleriyle beslenmesi açısından önemlidir.

9. Türkiye açısından okunması gereken başlıklar

• Ulusal Tek Sağlık yönetişim mekanizmasının insan, hayvan, tarım, çevre, gıda, su ve yerel yönetim kurumlarını kapsayacak şekilde güçlendirilmesi.

• Pandemi hazırlığına One Health göstergelerinin eklenmesi ve ortak veri/sürveyans mimarisinin geliştirilmesi.

• Antimikrobiyal direnç için insan–veteriner–gıda–çevre verilerinin birlikte değerlendirilmesi.

• İklim değişikliği, kuraklık, sel, sıcak hava dalgaları ve vektör kaynaklı hastalıkların ortak risk değerlendirmesine alınması.

• One Health yatırımlarının ekonomik geri dönüşünü ölçen ulusal yöntemlerin geliştirilmesi.

• Türkiye’nin WHO–FAO–UNEP–WOAH çerçevesindeki deneyimlerini 2029’a uzanan OH JPA dönemine bağlayacak bir ulusal yol haritası hazırlanması.

10. UNGA81’den sonra ne beklenebilir?

22 Eylül 2026 itibarıyla bazı sonuçlar henüz ortaya çıkmamıştır. Bu nedenle UNGA81’in nihai siyasi deklarasyonları yayımlanmadan kesin sonuçlar hakkında hüküm vermek doğru değildir. Ancak mevcut resmî programlar, önümüzdeki dönemde One Health için beş ana çalışma alanının güçlenebileceğine işaret etmektedir: pandemi önleme, iklim ve sağlık, gıda sistemleri, çevresel riskler ve entegre sürveyans.

Özellikle 25 Eylül 2026 toplantısının sonucu, One Health’in pandemi hazırlığına nasıl yerleştirileceği açısından izlenmelidir. Aynı şekilde Quadripartite’ın 2029’a uzatılan planı, UNGA81’deki siyasi tartışmaların teknik uygulama kanallarına aktarılması için önemli bir mekanizma oluşturacaktır.

Sonuç

UNGA81, Tek Sağlık için tek başına bir “One Health zirvesi” değildir; fakat pandemi hazırlığı, iklim, deniz seviyesi, gıda güvenliği, çevre ve sağlık sistemleri gibi başlıkları aynı diplomatik takvim içinde buluşturmaktadır. WHO, FAO, UNEP ve WOAH’ın 2029’a uzattığı ortak çalışma çerçevesi bu gelişmeleri birbirine bağlayan ana kurumsal omurgadır. Bu nedenle UNGA81 sonrasında Tek Sağlık tartışmasının ağırlık merkezi, kavramın tanımlanmasından uygulamanın finansmanı, ortak veri sistemleri, ulusal yönetişim, yetkinlik geliştirme ve ölçülebilir sonuçlara doğru kaymaktadır.

Editoryal not: Bu çalışma, 22 Eylül 2026 itibarıyla UNGA81’in resmî programları ve ilgili uluslararası kuruluşların yayımladığı güncel belgeler üzerinden hazırlanmıştır. “UNGA81’de yapılan” faaliyetler ile UNGA81’e paralel yürütülen toplantı, kongre ve bilim diplomasisi faaliyetleri birbirinden ayrılmıştır.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni; Küresel Sağlık Yönetişimi ve Diplomasi Lideri | D.S.Ö Türkiye Ülke Ofisi Başkanı (Eski) | Baş Editör |teksaglik.org (Tek Sağlık) Kurucusu · 22 Eylül 2026