80 Yıllık Güçlü Geçmiş: DSÖ Anayasası

Bundan seksen yıl önce, Temmuz 1946'da İkinci Dünya Savaşı'nın yıkımından çıkan uluslar, bölünme yerine işbirliğini seçtiler. Sağlığın barış ve güvenliğin anahtarı olduğu ve sağlığın bir insan hakkı olduğu cesur ve radikal bir fikir üzerine kurulu Dünya Sağlık Örgütü Anayasası'nı imzaladılar.

Seksen yıl sonra, sorunlu ve bölünmüş bir dünyada, bu vizyon her zamankinden daha büyük önem taşıyor.

Anayasamız pusulamız olmaya devam ediyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), hiçbirimizin tek başına çözemeyeceği sağlık sorunlarıyla mücadele etmek için ülkelerin bir araya geldiği yer olmaya devam ediyor.

Bu yıldönümünü kutlarken, bunun gerçekleşmesine yardımcı olan vizyonlarıyla katkıda bulunan kişileri de anıyoruz.

DSÖ Anayasası bir gecede ortaya çıkmadı. ABD Genel Cerrahı Dr. Thomas Parran, 1946'da New York'ta Uluslararası Sağlık Konferansı'nı düzenledi ve başkanlığını yaptı; burada delegeler Anayasayı son haline getirip imzaladılar. Onun liderliği, iddialı bir vizyonun uluslararası bir kuruma dönüşmesine yardımcı oldu. 

ABD Halk Sağlığı Servisi Baş Cerrahı Dr. Thomas Parran ve Çalışma Bakanlığı Çocuk Bürosu Müdür Yardımcısı Dr. Martha M. Eliot, DSÖ Anayasası'nın son halini aldığı ve imzalandığı 1946 New York Uluslararası Sağlık Konferansı sırasında. Kaynak: © DSÖ.

Birleşmiş Milletlerin kurulduğu 1945 San Francisco Konferansı'nda Çinli diplomat Dr. Szeming Sze, ilk kez küresel bir sağlık örgütü kurulmasını önerdi. Brezilyalı Dr. Gerald de Paula Souza ile birlikte bu vizyonu gerçeğe dönüştürdü. Ortaklıkları, bugün hala DSÖ'yü tanımlayan bir ilkeyi somutlaştırdı: ülkeler birlikte çalıştığında ilerleme kaydedilir.

© Dr. Souza ve Dr. Sze, c.1945, Sze Szeming Papers, UA.90.F14.1, Üniversite Arşivleri, Arşiv Hizmet Merkezi, Tumblr aracılığıyla.

DSÖ fikri sıfırdan ortaya çıkmadı. İsviçreli Dr. Raymond Gautier, Milletler Cemiyeti Sağlık Örgütü'ndeki deneyimini DSÖ'nün kuruluşuna taşıyarak, uluslararası işbirliğinin iki dönemi arasında köprü kurmaya ve değerli derslerin kaybolmamasını sağlamaya yardımcı oldu. Daha sonra 1948'den 1950'deki emekliliğine kadar ilk Genel Müdür Yardımcılarından biri olarak görev yaptı.

Ancak iki Dünya Savaşı arasında gelişen uluslararası sağlık çalışmalarının daha geniş kapsamlı kavramlarının ilk yazarı, Milletler Cemiyeti Sağlık Örgütü'nün Tıp Direktörü Polonyalı Ludwik Rajchman'dı. Daha sonra UNICEF'in kurulmasında önemli bir rol oynadı.

© UNICEF Polonya

DSÖ kurulmadan önce sağlık, genellikle sadece hastalığın yokluğu olarak tanımlanıyordu. O dönemde Yugoslavya'yı temsil eden Hırvat Dr. Andrija Štampar ve diğerleri, insanlığın daha büyük bir vizyonu hak ettiğine inanıyordu. 1946 Uluslararası Sağlık Konferansı'nda söylediği sözler, DSÖ Anayasası'nın açılış bölümü oldu: "Sağlık, tam bir fiziksel, zihinsel ve sosyal iyilik halidir." Daha sonra 1948'de Dünya Sağlık Asamblesi'nin (DSÖ) ilk başkanı olarak görev yaptı.

Norveçli Doktor Karl Evang, DSÖ'nün temellerini şekillendiren mimarlar arasındaydı. Teknik Hazırlık Komitesi üyesi olarak, dünyanın yeni sağlık örgütünün nasıl çalışacağını tanımlamaya yardımcı oldu ve kalıcı kurumların uzmanlık, diyalog ve ortak amaç yoluyla inşa edildiğini gösterdi.

Dünya Sağlık Örgütü'nü kurmak vizyondan daha fazlasını gerektiriyordu. Her ilkenin, her maddenin ve her taahhüdün taslağının hazırlanmasını gerektiriyordu. Sir William Jameson, taslak hazırlama sürecinin tamamı boyunca Birleşik Krallık'ı temsil etti ve nihai belgenin şekillenmesine yardımcı olan anayasal metinlerden birini sundu.

Foto: DSÖ Arşivi

Fransa da önemli bir rol oynadı. André Cavaillon ve Xavier Leclainche, Fransa'nın anayasa taslağını birlikte sunarak, 80 yıl önce imzalanan nihai metne yön veren fikirler ortaya koydular.

Dr. Brock Chisholm Anayasayı kaleme almadı, onu hayata geçirdi. DSÖ'nün ilk Genel Direktörü olarak, kuruluşun vizyonunu eyleme dönüştürdü, örgütü ilk yıllarında yönetti ve bugün bildiğimiz kurumun kurulmasına yardımcı oldu.

Kanadalı Dr. Brock Chisholm, 1948-1953 yılları arasında Dünya Sağlık Örgütü Genel Direktörü olarak görev yapmıştır. Fotoğraf: © WHO

Afrika liderleri de DSÖ Anayasası'nın şekillenmesinde önemli bir rol oynadılar:

• Liberyalı Dr. Joseph Nathaniel Togba, Anayasa'nın taslağının hazırlanmasına ve imzalanmasına yardımcı olduktan sonra Dünya Sağlık Asamblesi'nin yedinci Başkanı olarak görev yaptı;
• Mısır'dan Dr. Aly Tewfik Şuşa Paşa, DSÖ'nün küresel yetki alanını, sorumluluklarını ve günlük görevlerini tam olarak tanımlamaktan sorumlu olan Kapsam ve İşlevler Komitesi'ne başkanlık etti;
• Etiyopyalı Getahoun Tesemma, şeffaf halk sağlığı raporlamasını savundu ve gelişmekte olan ülkeler adına yapısal anayasal tartışmalara müdahale etti; ve
• Güney Afrika'dan Dr. Harry Sutherland Gear, Güney Afrika Birliği adına DSÖ Anayasasını imzaladı ve daha sonra Yürütme Kurulu üyesi ve DSÖ'nün ilk idari ve teknik yapılarının şekillenmesine yardımcı olan kıdemli bir yetkili olarak görev yaptı.

DSÖ Kuruluş Anlaşmasına imza atan Türkler

DSÖ kuruluş çalışmaları sırasında Türkiye’de Sağlık Bakanı Dr. Sadi Konuk (1945-1946) ve Dr. Behçet Uz’du. (1946-1948). Türk Sağlık Bakanları toplantıya katılmak ve DSÖ kuruluş anlaşmasını imzalamak istemelerine rağmen bu istek gerçekleşememiştir.

DSÖ kuruluş anlaşması (Anayasası’nın kabulü), 22 Temmuz 1946 tarihinde New York'ta, Uluslararası Sağlık Konferansına katılan temsilciler tarafından imzalanmıştır. Söz konusu Anayasa’nın kabulüne imza atan iki Türk vardı. Türkiye Devleti adına imza koyan Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâletinde (Sağlık Bakanlığı) Müsteşar Yardımcısı Dr. Zeki Nasır Barker ile 1945-1947 yılları arasında ABD Harvard ve Washington Üniversitelerinde Doktora sonrası araştırmalarda bulunan Dr. İhsan Doğramacı idi.

Dünya Sağlık Örgütü Anayasasının Kabulüne Hangi Türk imza atmıştır?...

DSÖ Tarihçesi (DSÖ Türkiye Eski temsilcisi Bekir Metin tarafından hazırlandı.)

DSÖ Anayasası hiçbir zaman tek bir ulusun eseri olmamıştır. Uluslararası işbirliğiyle oluşturulmuş ve dünyanın her bölgesinden temsilciler tarafından imzalanmıştır.

Farklı kültürler. Farklı siyasi sistemler. Farklı tarihler.

Tek bir inançla birleşmiş durumdayız: sağlık temel bir insan hakkıdır.

Bu fikir, son 80 yılda milyarlarca insanın daha uzun ve sağlıklı yaşamasına yardımcı oldu.

Bu, 1946'da olduğu gibi bugün de aynı derecede önemlidir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün 80. yıldönümü kutlu olsun!

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni; Küresel Sağlık Yönetişimi ve Diplomasi Lideri | D.S.Ö Türkiye Ülke Ofisi Başkanı (Eski) | Baş Editör |teksaglik.org (Tek Sağlık) Kurucusu · 27 Temmuz 2026