Tek Sağlık Yaklaşımından KBRN Savunma Teknolojilerine: INTERPOL Örneği ve Türkiye’nin Potansiyeli

Son yıllarda teknolojinin yapay zekâ aracılığıyla dallanıp budaklandığı bu dönemde, sağlık teknolojileri alanında da önemli gelişmeler yaşanmaktadır. Bu alanda gelişmiş ülkeleri incelediğimizde özellikle KBRN (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer) savunma teknolojilerinin gündeme geldiği göze çarpmaktadır. Dolayısıyla KBRN bilimi hem sivil sağlık hem de savunma sektörü için oldukça önemli bir bilim dalıdır.

KBRN savunma teknolojileri sadece insan güvenliğini ilgilendirmez; su kaynakları, tarım, toprak ekosistemi ve diğer önemli hususları da ilgilendirir. Her ne kadar sivil ve askeri alanı ilgilendirse de neticede "tek sağlık" yaklaşımının bir alt dalıdır. Bu kapsamda INTERPOL bünyesinde gerçekleştirilen pek çok faaliyet vardır.

KBRN-P (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer ve Patlayıcılar) Terörizmini Önleme Programı buna bir örnektir. Bu program, tehlikeli maddelerin yasa dışı yollarla temin edilmesini, sınır ötesi kaçakçılığını ve devlet dışı aktörlerce silah haline getirilmesini engellemeye odaklanan bir yapı özelliğini taşımaktadır. Bu çerçevede küresel istihbarat akışını sağlamak ve teknik verileri adli kanıtlara dönüştürmek suretiyle geliştirilen iki temel platform öne çıkmaktadır: Project Watchmaker ve Project Geiger.

Project Watchmaker, el yapımı patlayıcıların yanı sıra kimyasal veya biyolojik ajan yayma kapasitesine sahip düzeneklerin teknik bileşenlerini, devre tasarımlarını kayıt altına alan merkezi bir veri tabanıdır. Bu sistem sayesinde farklı coğrafyalarda tespit edilen düzeneklerin aynı uzman kişi tarafından hazırlanıp hazırlanmadığı, olay yerinden elde edilen adli izler, parmak izi, temas DNA'sı, ve öncül kimyasal tedarik hatları üzerinden tespit edilebilmektedir.

Project Geiger Programı'na baktığımızda ise nükleer maddelerin ve yüksek riskli radyoaktif kaynakların yasa dışı dolaşımı, çalınması gibi olaylara odaklanılmaktadır.

Her iki program aracılığıyla elde edilen teknik veriler, INTERPOL üyesi 196 ülkenin Ulusal Merkez Büroları (NCB) aracılığıyla şifreli anlık olarak paylaşıma sunularak tehdidin niteliğine göre uluslararası bülten mekanizmaları işletilmektedir. Uluslararası bültenleri örneklendirecek olursak, KBRN düzeneklerinin gizlenme yöntemleri gibi hususlar mor bülten ile duyurulurken; halk sağlığına veya sınır güvenliğine doğrudan ve yakın tehdit oluşturan aktif patlayıcı, tehlikeli madde sevkiyatı durumunda sınır kapılarına acil alarm niteliğindeki turuncu bülten çıkarılmaktadır.

Tüm bu kamusal yapılanmalar netice itibarıyla Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin kitle imha silahlarının yayılmasını önlemeyi hedefleyen yasalar çerçevesinde Kimyasal Silahların Yasaklanması Örgütü (OPCW), Dünya Gümrük Örgütü (WCO) ve uluslararası halk sağlığı aktörleriyle icra edilen ortak tatbikatlar ve adli delil toplama protokolleriyle desteklenmektedir.

Bu kurumsal yapılanmanın fikri, bilimsel ve beşerî temelini oluşturma noktasında ise birincil rol üniversitelere düşmektedir. Üniversitelerin tıp, veterinerlik, temel bilimler, mühendislik ve güvenlik kurumlarımız arasında disiplinlerarası köprüler kurulmalıdır. KBRN adli tıp uzmanlığı, toksikoloji ve epidemiyolojik modelleme alanlarında uzmanlaşmış araştırmacı havuzunun genişletilmesi var olduğumuz yüzyılda ülkemiz için oldukça önemlidir. Aynı zamanda üniversitelerimizin bünyesindeki araştırma laboratuvarlarının uluslararası akreditasyon standartlarına (OPCW onaylı laboratuvar veya DSÖ referans laboratuvarı kriterlerine) ulaştırılması, ülkemizin literatür havuzuna derinlik kazandıracaktır.

Dolayısıyla Türkiye'de KBRN alanı sadece Ar-Ge çalışmaları düzeyinde kalmamalı, özellikle Sağlık Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı koordinasyonunda, "tek sağlık" yaklaşımı çerçevesinde politik adımlar atılmalıdır. Aynı şekilde üniversitelerde lisans veya önlisans düzeyinde programlar eklenerek söz konusu alanda nitelikli insan kaynağı yetiştirilmesi mümkündür. Ayrıca önümüzdeki haftalarda İçişleri Bakanlığınca düzenlenecek olan Uluslararası KBRN Kongresi (06-09 Ekim 2026), ülkemizin bu alanda adım atması için önemli husus arz edecektir. Söz konusu organizasyon; KBRN bilimi çerçevesinde çalışma yapabilen ilgili kamu kurumlarının paydaşlığında yürütülecek ortak operasyonel protokollerin temelini atabilir.

Kadir Erdem Tuğrul

Üniversite Öğrencisi · 27 Eylül 2026