Uluslararası İlişkiler Felsefesi: Egemenlik, Güç ve Adalet Arasındaki Ezeli Gerilim

Uluslararası ilişkiler disiplini, her ne kadar modern devletlerin diplomatik, askeri ve ekonomik etkileşimlerini inceleyen pratik bir alan gibi görünse de temelinde derin felsefi sorular ve varsayımlar barındırır. Devletlerin neden savaştığı, küresel düzeyde adil bir düzenin mümkün olup olmadığı ya da uluslararası alanda ahlaki ilkelerin geçerliliği gibi meseleler, esasen insan doğasına ve siyaset felsefesine dair kadim tartışmaların küresel ölçeğe taşınmış halidir. Uluslararası ilişkilerin felsefi sorunları; anarşik yapı, meşruiyet, adalet ve etik çerçeveler etrafında şekillenir.

Uluslararası ilişkiler felsefesinin kalbinde yer alan en temel sorun, küresel sistemin "anarşik" yapısıdır. Buradaki anarşi, kargaşadan ziyade devletlerin üzerinde onları denetleyecek, kuralları dayatacak üstün bir otoritenin (dünya hükümeti) bulunmayışını ifade eder. Bu durum, Thomas Hobbes'un "doğa durumu" kavramsallaştırmasını akla getirir. Hobbes'a göre, üst bir otoritenin bulunmadığı alanda insan hayatı "yalnız, yoksul, kötü, vahşi ve kısa" bir sürekli savaş halidir. Realist felsefe geleneği, Hobbes’un insan doğasına dair bu karamsar bakışını devletler düzeyine taşır. Thukydides, Niccolò Machiavelli ve Hans Morgenthau gibi düşünürlerin izini süren bu yaklaşıma göre, uluslararası alan bir "güç mücadelesi" sahasıdır. Devletler varlıklarını sürdürebilmek için güç biriktirmek zorundadır ve ahlak, ulusal çıkarların ardında ikinci planda kalır. Bu felsefi duruş, uluslararası politikayı kaçınılmaz bir trajedya olarak görür.

Buna karşın, Immanuel Kant ve John Locke gibi aydınlanma düşünürlerinden beslenen liberal gelenek, alternatif bir felsefi zemin sunar. Kant, Ebedi Barış Üzerine Felsefi Bir Deneme adlı eserinde, insanlığın akıl yoluyla anarşik ortamın yıkıcılığını aşabileceğini savunur. Liberal felsefeye göre devletler, tıpkı insanların toplum sözleşmesiyle devleti kurarak doğa durumundan çıkması gibi, uluslararası hukuk, kurumsal yapılar ve ticaret aracılığıyla barışçıl bir düzen inşa edebilirler. Ancak bu noktada şu felsefi soru ortaya çıkar: Farklı kültürlere, değerlere ve yönetim biçimlerine sahip devletlerin ortak bir hukuk ve değerler sisteminde buluşması ne kadar mümkündür? Bu durum, liberal evrenselcilik ile kültürel rölativizm arasındaki gerilimi doğurur.

Uluslararası ilişkilerin bir diğer çetin felsefi sorunu ise "etik ve adalet" arayışıdır. Bireysel düzeyde doğru kabul ettiğimiz yalan söylememek, öldürmemek veya sözünde durmak gibi etik ilkeler, devletler düzeyinde geçerli midir? "Devlet aklı" kavramı, devletin bekası söz konusu olduğunda evrensel ahlak ilkelerinin askıya alınabileceğini savunur. Buna karşılık, "İnsani Müdahale" veya "Savaş Etiği" gibi kavramlar, askeri güç kullanımının bile belirli felsefi ve ahlaki sınırlara tabi olması gerektiğini ileri sürer. Bir devlet, başka bir devletin egemenlik sınırları içinde yaşanan insan hakları ihlallerine müdahale etmeli midir? Müdahale etmek "egemenlik" ilkesini ihlal ederken, sessiz kalmak "insani adalet" anlayışını yaralar. Bu çelişki, uluslararası etik tartışmalarının odak noktasında yer alır.

Modern dönemde ise Yapısalcılık ve İnşacılık gibi felsefi yaklaşımlar, uluslararası ilişkilerin ontolojik ve epistemolojik temellerini sorgulamıştır. Alexander Wendt' in "Anarşi, devletlerin ondan ne anladığıdır" sözü, uluslararası yapının sabit ve değişmez bir gerçeklik olmadığını, söylemler, kimlikler ve felsefi kabullerle inşa edildiğini vurgular. Küresel sistemdeki güç dengeleri, yalnızca maddi kapasitelerden (ordu, ekonomi) değil, düşünsel yapılardan ve meşruiyet algılarından oluşur.

Sonuç olarak, uluslararası ilişkilerdeki felsefi sorunlar yalnızca teorik birer egzersiz değil, küresel siyasetin yönünü belirleyen temel haritalardır. Güç ile adalet, egemenlik ile evrensel insan hakları, rekabet ile iş birliği arasındaki gerilimler; insanoğlunun bir arada yaşama iradesini sorgulayan felsefi sorulardır. Dünya, bir yanda Hobbesçu güce dayalı reelpolitik, diğer yanda Kantçı evrensel barış ideali arasında salınmaya devam etmektedir. Bu nedenle, küresel sorunları anlamak ve çözmek, her şeyden önce bu durumun altında yatan felsefi varsayımları doğru çözümlemekle mümkündür.

Prof. Dr. Ayşegül Akbay MD

Halk Sağlığı ve Biyokimya · 12 Ekim 2026